Danh mục
Giỏ hàng
Đã thêm vào giỏ hàng Xem giỏ hàng
Chọn vị trí để xem giá, thời gian giao:
Bạn đang ở tại Hồ Chí Minh?

Sửa

Giá và khuyến mãi đang lấy theo khu vực này.

X
Chọn địa chỉ nhận hàng

Khu vực đã chọn Thiết lập lại

Thay đổi địa chỉ khác    
not found

Không tìm thấy kết quả phù hợp

Hãy thử lại với từ khoá khác
Số nhà, tên đường Vui lòng cho Điện Máy XANH biết số nhà, tên đường để thuận tiện giao hàng cho quý khách.
Đặt làm địa chỉ mặc định
Xác nhận địa chỉ
Thông tin giao hàng Thêm thông tin địa chỉ giao hàng mới Xác nhận
Xóa địa chỉ Bạn có chắc chắn muốn xóa địa chỉ này không? Hủy Xóa

Hãy chọn địa chỉ cụ thể để chúng tôi cung cấp chính xác thời gian giao hàng và tình trạng hàng.

Tứ phân vị là gì? Cách tính tứ phân vị Q1, Q2, Q3 đơn giản dễ hiểu

Đóng góp bởi Huỳnh Thị Ánh Tuyết Cập nhật ngày 10/11/2026, lúc 00:00 19 lượt xem

Tứ phân vị (Quartiles) là một đại lượng thống kê vô cùng quan trọng trong chương trình Toán học THPT cũng như trong phân tích dữ liệu thực tế. Bài viết này Điện máy XANH sẽ giải thích chi tiết khái niệm, công thức tính Q1, Q2, Q3 cho cả số liệu rời rạc lẫn ghép nhóm, kèm hướng dẫn bấm máy tính Casio và thao tác Excel nhanh nhất!

Xem thêm

1. Khái niệm Tứ phân vị là gì?

Trong đại số thống kê, Tứ phân vị (Quartile, ký hiệu là Q) là bộ ba giá trị chia một dãy số liệu đã được sắp xếp thứ tự từ nhỏ đến lớn thành 4 phần bằng nhau. Mỗi phần này chiếm đúng 25% tổng số lượng quan sát của mẫu dữ liệu.

Bộ ba tứ phân vị bao gồm:

  • Tứ phân vị thứ nhất (Q1): Còn gọi là phân vị thứ 25 (25th percentile). Đây là giá trị mà dưới nó có đúng 25% số liệu và trên nó có 75% số liệu.
  • Tứ phân vị thứ hai (Q2): Chính là Trung vị (Median) của toàn bộ tập dữ liệu, chia dãy số thành 2 nửa bằng nhau (50% dữ liệu nhỏ hơn Q2 và 50% lớn hơn Q2).
  • Tứ phân vị thứ ba (Q3): Còn gọi là phân vị thứ 75 (75th percentile). Đây là giá trị có 75% số liệu nhỏ hơn nó và 25% số liệu lớn hơn nó.
Khái niệm và mô hình chia 4 phần của Tứ phân vị
Tứ phân vị chia mẫu dữ liệu đã sắp xếp thành 4 phần bằng nhau (mỗi phần 25%).

2. Ý nghĩa của Tứ phân vị và Khoảng tứ phân vị (IQR)

Không chỉ là các con số tính toán thuần túy, bộ ba tứ phân vị phản ánh chính xác cấu trúc mật độ của tập dữ liệu.

  • Khắc phục nhược điểm của Số trung bình: Tứ phân vị không bị ảnh hưởng bởi các giá trị quá lớn hoặc quá bé (giá trị ngoại lệ - Outliers), giúp đánh giá độ biến động thực tế một cách khách quan.
  • Nền tảng của Biểu đồ hộp (Box Plot): Tứ phân vị cùng với giá trị Min/Max là 5 thông số cốt lõi để vẽ biểu đồ hộp trực quan hóa dữ liệu.

Khoảng tứ phân vị (IQR) là gì?

Khoảng tứ phân vị (tiếng Anh: Interquartile Range, ký hiệu IQR) là khoảng cách giữa tứ phân vị thứ ba và thứ nhất.

IQR = Q3 − Q1

Ý nghĩa của IQR: IQR đại diện cho độ dải rộng của 50% dữ liệu nằm ở trung tâm. IQR càng lớn chứng tỏ dữ liệu càng phân tán mạnh; IQR càng nhỏ chứng tỏ dữ liệu tập trung xít nhau.

Khoảng tứ phân vị IQR phản ánh độ phân tán của 50% dữ liệu trung tâm
Khoảng tứ phân vị IQR thể hiện độ trải rộng của 50% số liệu phần giữa.

3. Cách tính Tứ phân vị cho mẫu số liệu không ghép nhóm (Rời rạc)

Để tìm Q1, Q2, Q3 cho một dãy số rời rạc, bạn thực hiện chuẩn theo 3 bước sau:

Bước 1: Sắp xếp dãy số.Bắt buộc phải xếp dãy số liệu theo thứ tự không giảm (từ nhỏ nhất đến lớn nhất).

Bước 2: Xác định Q2 (Trung vị cả dãy).- Nếu số phần tử n là lẻ: Q2 là số nằm đúng chính giữa.- Nếu số phần tử n là chẵn: Q2 bằng trung bình cộng của 2 số nằm giữa.

Bước 3: Xác định Q1 và Q3.- Q1: Là trung vị của nửa số liệu phía bên trái (phía dưới) Q2.- Q3: Là trung vị của nửa số liệu phía bên phải (phía trên) Q2.(Lưu ý: Nếu n là số lẻ, khi chia nửa dãy số sẽ không tính phần tử Q2 vào hai nửa).

Quy trình 3 bước tính tứ phân vị thủ công
Quy trình xác định các giá trị tứ phân vị đối với mẫu số liệu không ghép nhóm.

4. Ví dụ minh họa giải chi tiết tính Tứ phân vị rời rạc

Dạng 1: Dãy số có số lượng phần tử là số LẺ (n = 9)

Đề bài: Khảo sát điểm kiểm tra Toán của 9 học sinh thu được dãy số: 8, 5, 9, 4, 7, 6, 10, 7, 9. Hãy xác định Q1, Q2, Q3 và khoảng IQR.

Lời giải:

  • Bước 1 (Sắp xếp): 4, 5, 6, 7, 7, 8, 9, 9, 10 (n = 9).
  • Bước 2 (Tìm Q2): Vì n = 9 là số lẻ, Q2 nằm ở vị trí thứ (9+1)/2 = 5. Giá trị ở vị trí 5 là 7. Vậy Q2 = 7.
  • Bước 3 (Tìm Q1 và Q3):
    • Nửa bên trái (không gồm Q2): 4, 5, 6, 7 (n = 4 phần tử chẵn).Trung vị nửa trái: Q1 = (5 + 6) / 2 = 5,5.
    • Nửa bên phải (không gồm Q2): 8, 9, 9, 10 (n = 4 phần tử chẵn).Trung vị nửa phải: Q3 = (9 + 9) / 2 = 9.
  • Khoảng IQR: IQR = Q3 − Q1 = 9 − 5,5 = 3,5.
Ví dụ tính tứ phân vị trường hợp dãy số n lẻ
Các bước chia nửa dữ liệu tính Q1, Q3 khi n là số lẻ.

Dạng 2: Dãy số có số lượng phần tử là số CHẴN (n = 10)

Đề bài: Đo thời gian sạc đầy (phút) của 10 chiếc điện thoại thu được dãy: 45, 60, 30, 50, 40, 75, 90, 35, 65, 80. Tìm các tứ phân vị.

Lời giải:

  • Bước 1 (Sắp xếp): 30, 35, 40, 45, 50, 60, 65, 75, 80, 90 (n = 10).
  • Bước 2 (Tìm Q2): Vì n = 10 chẵn, Q2 bằng trung bình cộng của 2 số đứng ở vị trí 5 và 6 (là 50 và 60).⇒ Q2 = (50 + 60) / 2 = 55.
  • Bước 3 (Tìm Q1 và Q3):
    • Nửa bên trái: 30, 35, 40, 45, 50 (5 phần tử). Số đứng giữa là 40. ⇒ Q1 = 40.
    • Nửa bên phải: 60, 65, 75, 80, 90 (5 phần tử). Số đứng giữa là 75. ⇒ Q3 = 75.
  • Khoảng IQR: IQR = 75 − 40 = 35.
Ví dụ tính tứ phân vị trường hợp dãy số n chẵn
Cách xác định Q1, Q2, Q3 khi tổng số phần tử n là số chẵn.

5. Công thức tính Tứ phân vị cho mẫu số liệu ghép nhóm (Toán 12)

Khi dữ liệu được phân chia thành các nhóm khoảng [ai; ai+1) với tần số tương ứng ni, công thức tính tứ phân vị thứ k (với k = 1, 2, 3) như sau:

Qk = ap + [ ( (k × n) / 4 − Cp−1 ) / np ] × (ap+1 − ap)

Trong đó:

  • n: Tổng số lượng mẫu dữ liệu (n = ∑ni).
  • [ap; ap+1): Nhóm đầu tiên có tần số tích lũy lớn hơn hoặc bằng (k × n) / 4 (gọi là nhóm chứa Qk).
  • ap: Đầu mút bên trái của nhóm chứa Qk.
  • np: Tần số của nhóm chứa Qk.
  • Cp−1: Tần số tích lũy của nhóm đứng ngay trước nhóm chứa Qk (nếu p = 1 thì C0 = 0).

6. Cách bấm Tứ phân vị cực nhanh bằng Máy tính bỏ túi và Excel

Cách 1: Bấm máy tính cầm tay Casio fx-580VN X / fx-880BTG

Bước 1: Chọn chế độ Thống kê: Nhấn MENU > chọn 6 (Statistics) > chọn 1 (1-Variable).

Mở chế độ 1-Variable trên Casio fx-580VN X
Bật chức năng thống kê 1 biến trên máy tính bỏ túi.

Bước 2: Nhập toàn bộ dãy số liệu cần tính vào cột x (nhấn = sau mỗi số).

Nhập dãy số liệu vào cột x
Nhập các giá trị dữ liệu lần lượt vào bảng tính của máy.

Bước 3: Nhấn nút OPTN > Chọn phím 2 (1-Variable Calcs).

Nhấn OPTN chọn tính toán 1 biến
Thực hiện lệnh phân tích thống kê tự động.

Bước 4: Sử dụng nút cuộn xuống để xem kết quả các chỉ số: Q1, Med (chính là Q2) và Q3.

Kết quả các chỉ số Q1, Med, Q3 hiển thị trên màn hình
Xem trực tiếp đáp án Q1, Med (Q2) và Q3 trên màn hình máy tính.

Cách 2: Sử dụng hàm trên phần mềm Microsoft Excel

Trên laptop, hàm QUARTILE.INC giúp bạn xử lý các vùng dữ liệu cực lớn chỉ trong vài giây.

Cú pháp hàm: =QUARTILE.INC(array, quart)

  • array: Vùng tham chiếu chứa bảng số liệu (ví dụ: A1:A20).
  • quart: Chọn vị trí tứ phân vị cần lấy:
    • Điền 1: Trả về Tứ phân vị thứ nhất (Q1).
    • Điền 2: Trả về Tứ phân vị thứ hai (Q2 - Trung vị).
    • Điền 3: Trả về Tứ phân vị thứ ba (Q3).
Cách dùng hàm QUARTILE.INC trong phần mềm Excel
Sử dụng hàm QUARTILE.INC để tính tứ phân vị trong bảng tính Excel.

7. Những sai lầm phổ biến cần tránh khi làm bài tập Tứ phân vị

  • Quên không sắp xếp dãy số: Đây là lỗi sai ngớ ngẩn và hay gặp nhất. Bắt buộc phải sắp xếp dãy số từ bé đến lớn trước khi thực hiện bất kỳ phép chia nào.
  • Lầm lẫn khi tách nửa dãy số ở trường hợp n lẻ: Khi n lẻ, giá trị Q2 nằm ngay chính giữa. Khi tách nửa dãy số để tính Q1 và Q3, tuyệt đối không được tính phần tử Q2 vào hai nửa đó.
  • Nhầm lẫn giữa vị trí và giá trị: Kết quả của công thức là vị trí của phần tử, không phải là đáp số giá trị tứ phân vị.
Những lỗi sai hay mắc phải khi giải bài tập Tứ phân vị
Chú ý các lỗi sai cơ bản để tránh mất điểm khi làm bài thi Thống kê.

8. Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

Cách nhận biết giá trị ngoại lệ (Outlier) bằng khoảng tứ phân vị IQR như thế nào?

Một giá trị x trong tập dữ liệu được coi là giá trị ngoại lệ (bất thường) nếu nó thỏa mãn một trong hai điều kiện:- Nhỏ hơn giới hạn dưới: x < Q1 − 1.5 × IQR- Lớn hơn giới hạn trên: x > Q3 + 1.5 × IQR

Hàm QUARTILE.INC và QUARTILE.EXC trong Excel khác nhau ở điểm nào?

- QUARTILE.INC (Inclusive): Tính tứ phân vị bao gồm cả 2 giá trị đầu và cuối của vùng dữ liệu (phù hợp với chương trình học phổ thông).- QUARTILE.EXC (Exclusive): Loại bỏ hai giá trị cực đoan đầu và cuối (dùng trong phân tích thống kê chuyên sâu).

Tại sao nên dùng IQR để đo độ phân tán thay vì Phương sai / Độ lệch chuẩn?

Vì IQR chỉ tập trung vào 50% dữ liệu ở phần giữa nên không bị méo mó khi dữ liệu có các điểm bất thường (outliers) hoặc dữ liệu bị lệch mạnh, trong khi phương sai và độ lệch chuẩn bị ảnh hưởng rất nhiều bởi các điểm ngoại lệ.

Có thể tính Tứ phân vị trực tiếp trên ứng dụng điện thoại không?

Có. Bạn hoàn toàn có thể sử dụng các ứng dụng bảng tính như Google Sheets, Microsoft Excel hoặc các phần mềm máy tính khoa học trên smartphone để tính toán nhanh chóng.

Tóm lại, bài viết trên Điện máy XANH đã tổng hợp toàn bộ lý thuyết, ví dụ giải chi tiết và công thức tính Tứ phân vị (Q1, Q2, Q3) cho cả số liệu rời rạc lẫn ghép nhóm. Chúc các bạn học tập tốt và áp dụng thành công trong các kỳ thi nhé!

Bạn có hài lòng với bài viết này không?
Hài lòng 0
Không hài lòng

↑

Bạn vui lòng chờ trong giây lát...

Đang xử lý... Vui lòng chờ trong giây lát.