Theo Nguyễn Đổng Chi trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, sự tích cây nêu được tóm tắt như sau:
"Ngày xưa Quỷ chiếm toàn bộ đất nước, còn Người chỉ làm thuê và nộp phần lớn lúa thu hoạch cho Quỷ. Quỷ ngày càng bóc lột Người quá tay và cuối cùng Quỷ tự cho mình hưởng quyền "ăn ngọn cho gốc". Người chỉ được hưởng rạ, tuyệt đường sinh nhai nên cầu cứu Đức Phật giúp đỡ. Phật bảo Người đừng trồng lúa mà trồng khoai lang. Mùa thu hoạch ấy, Người được hưởng không biết bao nhiêu củ khoai, còn Quỷ chỉ hưởng lá và dây khoai, đúng theo phương thức "ăn ngọn cho gốc".
Sang mùa khác, Quỷ lại chuyển qua phương thức "ăn gốc cho ngọn". Phật bảo Người lại chuyển sang trồng lúa. Kết quả Quỷ lại hỏng ăn. Quỷ tức lộn ruột nên mùa sau chúng nó tuyên bố "ăn cả gốc lẫn ngọn". Phật trao cho Người giống cây ngô (bắp) để gieo khắp nơi. Quỷ lại không được gì, còn Người thì thu hoạch cơ man là trái ngô. Cuối cùng Quỷ nhất định bắt Người phải trả lại tất cả ruộng đất không cho làm rẽ nữa.
Phật bàn với Người đứng đầu của Quỷ, xin miếng đất bằng bóng chiếc áo cà sa treo trên ngọn cây tre. Quỷ thấy không thiệt hại gì nên đồng ý. Khi đó Phật dùng phép thuật để bóng chiếc áo cà sa đó che phủ toàn bộ đất đai khiến Quỷ mất đất phải chạy ra biển Đông.
Do mất đất sống nên Quỷ huy động quân vào cướp lại. Trận đánh này bên Quỷ bị thua sau khi bị bên Người tấn công bằng máu chó, lá dứa, tỏi, vôi bột,... và Quỷ lại bị Phật đày ra biển Đông. Trước khi đi, Quỷ xin Phật thương tình cho phép một năm được vài ba ngày vào đất liền viếng thăm phần mộ của tổ tiên cha ông. Phật thương hại nên hứa cho.
Do đó, hàng năm, cứ vào dịp Tết Nguyên đán là những ngày Quỷ vào thăm đất liền thì người ta theo tục cũ trồng cây nêu để Quỷ không bén mảng đến chỗ Người cư ngụ. Trên nêu có treo khánh đất, có tiếng động phát ra khi gió rung để nhắc nhở bọn Quỷ nghe mà tránh. Trên ngọn cây nêu còn buộc một bó lá dứa hoặc cành đa mỏ hái để cho Quỷ sợ. Ngoài ra, người ta còn vẽ hình cung tên hướng mũi nhọn về phía đông và rắc vôi bột xuống đất trước cửa ra vào trong những ngày Tết để cấm cửa Quỷ".
Phong tục dựng cây nêu ngày Tết có thể có sự khác nhau tùy theo vùng miền. Dưới đây là cách làm chung và phổ biến nhất.
Cây nêu sẽ được dựng vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, là ngày Táo quân chầu Trời. Cây nêu thường được dựng vào ngày Táo quân về trời chính vì từ ngày này cho tới đêm Giao thừa vắng mặt Táo quân, ma quỷ thường nhân cơ hội này lẻn về quấy nhiễu, nên phải trồng cây nêu để trừ tà.
Trước khi dựng nêu, gia chủ cần vệ sinh sạch sẽ khu vực sân trước nhà, loại bỏ rong rêu và bụi bẩn để đón luồng sinh khí mới. Việc này không chỉ thể hiện sự trang nghiêm mà còn giúp không gian Tết thêm sáng sủa.
Cách dựng cây nêu như sau:
Trên ngọn nêu buộc nhiều đồ vật (tùy từng địa phương) như: túi nhỏ đựng trầu cau và ống sáo, vàng mã hay những chiếc khánh và con cá bằng đất nung, cùng một tán tròn bằng tre nứa dán giấy đỏ, lá dứa, lông gà, cành đa,... Những vật treo này được cho là sẽ bảo vệ và mang đến những điều hạnh phúc cho con người:
Đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng, cây nêu sẽ được hạ xuống. Người Việt gọi ngày hạ cây nêu xuống là ngày Khai hạ.
Trước khi hạ cây nêu, chủ nhà đặt một cái bàn nhỏ, trên bày một đĩa dưa hấu, một ít hương, hoa,... ngay gốc cây nêu ngụ ý báo cáo với trời đất là gia đình đã ăn Tết vui vẻ. Sau đó, họ sẽ rung cây nêu cho rụng hết lá khô, hạ cây nêu xuống và đem bùa nêu treo ở cửa chính (cửa ở mặt trước ngôi nhà).
Riêng đối với dân tộc thiểu số, cây nêu loại này xuất hiện ở những vùng rẫy thuộc sở hữu cá nhân chưa khai hoang. Người chủ rẫy tìm bốn cây cao to, chặt đứt ngang thân, dựng ở bốn góc rẫy như bốn cái trụ và gọi đó là cây nêu.
Người Mường thì trồng cây nêu vào ngày 28 tháng Chạp âm lịch, trong khi đó cây nêu của người H'mông vùng Tây Bắc Việt Nam được dựng trong lễ hội Gầu tào (cầu phúc hoặc cầu mệnh) tổ chức từ ngày 3 đến ngày 5 tháng giêng âm lịch.
Cây nêu được cộng đồng người dân tộc Sán Dìu dựng trong lễ cầu mùa. Mùa thu, khi đã thu hoạch mùa màng xong, đồng bào Sán Dìu tổ chức lễ Đàn phàn (đại lễ cầu mùa màng) để tạ ơn trời đất và cầu mong sự bình yên cho người và gia súc.
Ngày đầu họ sẽ làm lễ dâng thóc giống mời các thần về, cầu hồn lúa đồng thời cúng trị các loại ma ác gây bệnh tật cho con người, phá hoại mùa màng. Sang ngày thứ hai sẽ tiến hành dựng cây nêu.
Gần đây, phong tục trồng cây nêu ngày Tết đã dần ít phổ biến trong cộng đồng người Việt Nam thời hiện đại, và được thay thế với tục chơi cành hoa đào, hoa mai ngày Tết. Cây nêu chỉ còn bắt gặp tại các chùa, đình, một số vùng quê. Tuy nhiên, những truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc này ắt hẳn không bao giờ bị mất đi.
Cây nêu ngày Tết thường được dựng vào ngày nào và hạ vào ngày nào?
Theo phong tục truyền thống, cây nêu được dựng vào ngày 23 tháng Chạp (ngày đưa Ông Táo về trời) để ngăn chặn ma quỷ khi các thần vắng mặt. Cây nêu sẽ được hạ vào ngày mùng 7 tháng Giêng (ngày Khai hạ), đánh dấu sự kết thúc của kỳ nghỉ Tết.
Tại sao trên ngọn cây nêu thường treo đèn hoặc phát ra tiếng động?
Tiếng động từ khánh đất hoặc chuông gió khi gió thổi có tác dụng nhắc nhở ma quỷ biết đây là nhà có chủ, không được xâm phạm. Ánh sáng từ đèn lồng (hoặc đèn LED ngày nay) giúp soi đường cho tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu và xua tan bóng tối tà khí.
Ở thành phố không có đất trồng tre thì dựng cây nêu thế nào?
Ở đô thị, phong tục dựng cây nêu tre cao 5 - 6m đã giảm bớt do không gian hạn chế. Thay vào đó, nhiều gia đình chọn cách treo cành đào, cành mai hoặc các vật trang trí tượng trưng trước cửa, kết hợp với vệ sinh nhà cửa sạch sẽ và trang hoàng ánh sáng để đón may mắn.
Những vật dụng nào thường được treo trên cây nêu?
Tùy theo vùng miền, vật treo có thể bao gồm: Túi nhỏ đựng trầu cau, ống sáo, vàng mã, khánh đất, cá chép giấy, cành đa, lá dứa (để dọa ma quỷ vì có gai), và đèn lồng.
Trên đây là những ý nghĩa đặc biệt của cây nêu ngày Tết mà có thể bạn chưa biết. Mong rằng những thông tin trên hữu ích với bạn!
Không hài lòng
↑
Đang xử lý... Vui lòng chờ trong giây lát.
Xóa địa chỉ
