Bảo hiểm xã hội là gì? Quyền lợi và mức đóng mới nhất

Bảo hiểm xã hội là nền tảng an sinh giúp người lao động ổn định cuộc sống khi gặp rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn hay về già. Hiểu rõ BHXH là gì, mức đóng và quyền lợi được hưởng sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ thu nhập và tương lai của chính mình.

1Bảo hiểm xã hội là gì?

Định nghĩa theo Luật BHXH mới nhất

Theo Khoản 1, Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH hoặc do ngân sách nhà nước bảo đảm.

Sổ bảo hiểm xã hội là minh chứng để giải quyết các chế độ này. Theo luật mới, sổ BHXH sẽ tồn tại ở cả hai dạng bản giấy và bản điện tử (thông qua ứng dụng VssID) và có giá trị pháp lý như nhau.

Phân biệt nhanh BHXH, BHYT và BHTN

• BHXH (Bảo hiểm xã hội): Lo cho thu nhập lâu dài của bạn (lương hưu, trợ cấp khi ốm, thai sản).
• BHYT (Bảo hiểm y tế): Chi trả chi phí khám chữa bệnh khi bạn ốm đau.
• BHTN (Bảo hiểm thất nghiệp): Hỗ trợ tài chính tạm thời khi bạn bị mất việc.

Theo luật mới, sổ BHXH sẽ tồn tại ở cả dạng điện tử và giấy

2Các loại hình BHXH theo hệ thống đa tầng (Luật 2024)

Theo Điều 4 Luật BHXH 2024, hệ thống BHXH được xây dựng đa tầng, linh hoạt hơn, bao gồm:

• Trợ cấp hưu trí xã hội: Do ngân sách Nhà nước đảm bảo cho người cao tuổi không có lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hàng tháng.
• Bảo hiểm xã hội bắt buộc: Áp dụng cho người lao động có hợp đồng lao động từ 1 tháng trở lên. Bao gồm các chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất.
• Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Dành cho người lao động tự do, người không thuộc diện bắt buộc. Theo luật mới, quyền lợi đã được mở rộng bao gồm: hưu trí, tử tuất, và trợ cấp thai sản.
• Bảo hiểm thất nghiệp: Hỗ trợ người lao động khi mất việc (theo quy định của Luật Việc làm).
• Bảo hiểm hưu trí bổ sung: Hình thức tự nguyện do doanh nghiệp và người lao động thỏa thuận đóng góp để có thêm thu nhập khi về hưu.

Hệ thống BHXH mới bao gồm nhiều tầng, hướng tới an sinh toàn diện

35 chế độ và quyền lợi cốt lõi khi tham gia BHXH bắt buộc

• Chế độ ốm đau:

Hỗ trợ một phần thu nhập cho người lao động khi phải nghỉ việc do ốm đau, tai nạn ngoài lao động. Người lao động cũng được hưởng quyền lợi khi phải nghỉ để chăm sóc con nhỏ dưới 7 tuổi bị ốm.

• Chế độ thai sản:

Đảm bảo quyền lợi cho lao động nữ khi mang thai, sinh con hoặc lao động nam khi vợ sinh. Ngoài ra, người nhận nuôi con nuôi dưới 6 tháng tuổi cũng được hỗ trợ.

• Chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp:

Cung cấp trợ cấp và hỗ trợ y tế cho người lao động bị tai nạn trong quá trình làm việc hoặc mắc bệnh nghề nghiệp (quy định chi tiết tại Luật An toàn, vệ sinh lao động).

• Chế độ hưu trí:

Đảm bảo nguồn thu nhập ổn định khi người lao động đến tuổi nghỉ hưu. Người lao động đủ điều kiện sẽ được hưởng lương hưu hàng tháng hoặc trợ cấp một lần tùy trường hợp.

• Chế độ tử tuất:

Hỗ trợ cho thân nhân của người lao động khi họ qua đời, bao gồm trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất hàng tháng hoặc một lần.

BHXH bắt buộc bao gồm 5 chế độ: Ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí và tử tuất

4Mức đóng, phương thức và quy trình tham gia BHXH (Cập nhật 2025)

Mức đóng BHXH là bao nhiêu?

• Đối với BHXH bắt buộc, tổng mức đóng là 25.5% trên quỹ lương đóng BHXH, trong đó người lao động đóng 8% vào quỹ hưu trí, tử tuất; còn lại 17.5% do doanh nghiệp đóng vào các quỹ.
• Đối với BHXH tự nguyện, người tham gia đóng 22% trên mức thu nhập tự lựa chọn. Mức thu nhập này thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu (khái niệm mới thay cho mức lương cơ sở).

Phương thức đóng BHXH

• Đối với BHXH bắt buộc: Doanh nghiệp sẽ trích tiền lương của người lao động và phần của doanh nghiệp để đóng hàng tháng, 03 tháng hoặc 06 tháng một lần cho cơ quan BHXH.
• Đối với BHXH tự nguyện: Người tham gia có thể lựa chọn đóng hàng tháng, 03 tháng, 06 tháng, 12 tháng một lần, hoặc đóng một lần cho nhiều năm về sau.

Hướng dẫn đăng ký tham gia BHXH

• Đối với người lao động: Doanh nghiệp sẽ thực hiện thủ tục đăng ký tham gia cho bạn.
• Đối với người tham gia tự nguyện: Có thể đăng ký tại các tổ chức dịch vụ thu (Bưu điện, Viettel,...) hoặc UBND xã/phường.

5Quyền và trách nhiệm của các bên tham gia BHXH

Quyền và trách nhiệm của người lao động

Quyền lợi:

• Được tham gia và hưởng các chế độ BHXH theo quy định.
• Được cấp sổ BHXH (bản giấy hoặc điện tử), nhận lương hưu và trợ cấp đầy đủ, kịp thời.
• Được hưởng BHYT khi nghỉ hưu hoặc trong các trường hợp đặc biệt khác.
• Có quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện về BHXH nếu quyền lợi bị vi phạm.

Trách nhiệm:

• Đóng tiền BHXH đầy đủ, đúng hạn theo quy định.
• Kê khai thông tin cá nhân chính xác khi lập hồ sơ BHXH.
• Nghiêm cấm các hành vi như cầm cố, mua bán, thế chấp sổ BHXH dưới mọi hình thức (theo Điều 9 Luật BHXH 2024).

Người lao động có quyền được hưởng các chế độ và có trách nhiệm đóng BHXH đầy đủ

Quyền và trách nhiệm của người sử dụng lao động

Quyền lợi:

• Được từ chối thực hiện những yêu cầu không đúng quy định.
• Có quyền khiếu nại, tố cáo về BHXH theo pháp luật.

Trách nhiệm:

• Lập hồ sơ, đóng và giải quyết chế độ BHXH cho người lao động.
• Trích tiền lương của người lao động và phần của doanh nghiệp để đóng BHXH đúng hạn.
• Cung cấp thông tin và công khai quá trình đóng BHXH cho người lao động.

Người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký, đóng và giải quyết chế độ BHXH cho người lao động

6Các câu hỏi liên quan

• Tại sao tham gia BHXH lại là quyền lợi quan trọng?

Tham gia BHXH không chỉ là trách nhiệm mà còn là quyền lợi. Nó giống như một "lưới an sinh" vững chắc, bảo vệ bạn và gia đình trước những rủi ro khó lường trong cuộc sống và đảm bảo một tuổi già an nhàn, độc lập.

• Đóng BHXH bao nhiêu năm thì được hưởng lương hưu? (Cập nhật theo luật mới)

Theo quy định mới của Luật BHXH 2024 (áp dụng từ 01/07/2025), bạn cần đóng BHXH từ đủ 15 năm trở lên và đủ tuổi nghỉ hưu theo lộ trình để được hưởng lương hưu hàng tháng. Đây là một thay đổi lớn so với quy định 20 năm trước đây.

• Làm sao để tra cứu quá trình đóng BHXH của mình?

Cách nhanh nhất và tiện lợi nhất là sử dụng ứng dụng VssID - Bảo hiểm xã hội số trên điện thoại thông minh. Bạn có thể xem toàn bộ lịch sử đóng và các thông tin liên quan một cách minh bạch. Bạn cũng có thể tra cứu qua trang web của Bảo hiểm xã hội Việt Nam hoặc qua tin nhắn điện thoại.

Việc hiểu đầy đủ về bảo hiểm xã hội giúp bạn nắm rõ quyền lợi, nghĩa vụ và tận dụng tốt các chế độ được hưởng. BHXH không chỉ là khoản đóng bắt buộc, mà còn là sự đảm bảo cho tài chính lâu dài. Chủ động tham gia đúng, đủ sẽ giúp bạn yên tâm lao động và có một tương lai vững bền.