Danh mục
Giỏ hàng
Đã thêm vào giỏ hàng Xem giỏ hàng
Chọn vị trí để xem giá, thời gian giao:
Bạn đang ở tại Hồ Chí Minh?

Sửa

Giá và khuyến mãi đang lấy theo khu vực này.

X
Chọn địa chỉ nhận hàng

Khu vực đã chọn Thiết lập lại

Thay đổi địa chỉ khác    
not found

Không tìm thấy kết quả phù hợp

Hãy thử lại với từ khoá khác
Số nhà, tên đường Vui lòng cho Điện Máy XANH biết số nhà, tên đường để thuận tiện giao hàng cho quý khách.
Đặt làm địa chỉ mặc định
Xác nhận địa chỉ
Thông tin giao hàng Thêm thông tin địa chỉ giao hàng mới Xác nhận
Xóa địa chỉ Bạn có chắc chắn muốn xóa địa chỉ này không? Hủy Xóa

Hãy chọn địa chỉ cụ thể để chúng tôi cung cấp chính xác thời gian giao hàng và tình trạng hàng.

GỢI Ý CHỦ ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN

Phương trình tiếp tuyến: Công thức và các dạng bài tập chi tiết

Đóng góp bởi Trần Quang Hội Cập nhật ngày 22/11/2026, lúc 11:04

Trả lời nhanh: Phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số y = f(x) tại tiếp điểm M(x0; y0) có dạng tổng quát là y - y0 = f'(x0)(x - x0), trong đó f'(x0) là đạo hàm cấp một tại x0, đóng vai trò là hệ số góc k của đường tiếp tuyến tại điểm đang xét.

Xem thêm

1. Bản chất và ý nghĩa hình học của tiếp tuyến

Bài viết giúp học sinh THPT (lớp 10, lớp 11 và ôn thi lớp 12) nắm vững khái niệm, công thức tổng quát cùng phương pháp giải chi tiết các dạng toán lập phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số và đường tròn.

1.1 Tiếp tuyến là gì dưới góc nhìn hình học và giải tích?

Trong hình học phẳng và giải tích, tiếp tuyến tại điểm M0 của đường cong (C) là vị trí giới hạn của cát tuyến M0M khi điểm di động M tiến dần về trùng với tiếp điểm M0 dọc theo đường cong.

Xét đồ thị (C) của hàm số y = f(x) liên tục và có đạo hàm trên khoảng (a; b). Khi điểm M(x; f(x)) tiến sát về M0(x0; f(x0)), độ dốc của dây cung M0M tiến tới một giá trị giới hạn xác định. Đường thẳng đi qua M0 và nhận giá trị giới hạn đó làm độ dốc chính là tiếp tuyến của (C) tại M0. Khái niệm này chỉ mô tả sự tiếp xúc cục bộ trong một lân cận nhỏ quanh tiếp điểm, không đồng nghĩa đường thẳng chỉ có một điểm chung duy nhất trên toàn bộ mặt phẳng tọa độ.

1.2 Mối quan hệ mật thiết giữa đạo hàm và hệ số góc

Đạo hàm của hàm số y = f(x) tại điểm x0 chính là hệ số góc k của tiếp tuyến với đồ thị (C) tại điểm M0(x0; f(x0)).

Theo định nghĩa giải tích, hệ số góc của cát tuyến M0M là tỷ số (f(x) - f(x0)) / (x - x0). Khi x tiến về x0, giới hạn của tỷ số này là f'(x0). Về mặt lượng giác, nếu gọi α là góc tạo bởi chiều dương trục hoành Ox và đường tiếp tuyến (với 0° ≤ α < 180°, α ≠ 90°), ta luôn có:

k = f'(x0) = tan(α)

Trong thực tế vật lý và kinh tế, tiếp tuyến và hệ số góc phản ánh tốc độ thay đổi tức thời của một đại lượng tại thời điểm x0. Hệ số góc dương cho thấy hàm số đang tăng tại điểm đó, hệ số góc âm biểu thị hàm số đang giảm, còn f'(x0) = 0 tương ứng với tiếp tuyến nằm ngang song song hoặc trùng với trục hoành.

2. Công thức tổng quát của phương trình tiếp tuyến đồ thị hàm số

Để viết được phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số y = f(x) tại một điểm xác định, học sinh cần nắm chắc công thức chuẩn và quy trình ba bước cơ bản.

2.1 Công thức tiếp tuyến tại điểm M0(x0; y0)

Phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số y = f(x) tại tiếp điểm M0(x0; y0) (với y0 = f(x0) và hàm số có đạo hàm tại x0) được viết dưới dạng:

y - y0 = f'(x0)(x - x0) hay y = f'(x0)(x - x0) + y0

Trong công thức trên, các ký hiệu mang ý nghĩa cụ thể như sau:

  • x0: Hoành độ của tiếp điểm M0.
  • y0 = f(x0): Tung độ của tiếp điểm M0.
  • k = f'(x0): Hệ số góc của đường tiếp tuyến tại M0.
  • (x; y): Tọa độ của điểm bất kỳ nằm trên đường thẳng tiếp tuyến.

2.2 Quy trình 3 bước giải bài toán lập phương trình tiếp tuyến

Mọi bài toán cách viết phương trình tiếp tuyến thông thường đều quy về việc xác định đủ bộ ba thông số (x0; y0; f'(x0)) theo trình tự sau:

  1. Bước 1: Tìm tập xác định của hàm số y = f(x) và tính đạo hàm cấp một f'(x).
  2. Bước 2: Dựa vào giả thiết đề bài để xác định tọa độ tiếp điểm M0(x0; y0) và giá trị hệ số góc k = f'(x0).
  3. Bước 3: Thay các giá trị x0, y0 và f'(x0) vừa tìm được vào công thức chuẩn y = f'(x0)(x - x0) + y0, sau đó rút gọn về dạng y = ax + b (hoặc dạng tổng quát Ax + By + C = 0).

3. Các dạng bài tập viết phương trình tiếp tuyến đồ thị hàm số thường gặp

Trong chương trình Giải tích lớp 11 và ôn thi lớp 12, các bài toán về tiếp tuyến thường được phân chia thành 5 dạng trọng tâm dựa trên dữ kiện đầu vào của đề bài.

3.1 Dạng 1: Viết phương trình tiếp tuyến tại tiếp điểm đã biết tọa độ

Đây là dạng cơ bản nhất khi đề bài cho sẵn tọa độ tiếp điểm M0(x0; y0) thuộc đồ thị (C). Học sinh chỉ cần kiểm tra điểm M0 có thuộc đồ thị hay không, tính đạo hàm f'(x), thay x0 vào để tìm f'(x0) rồi áp dụng trực tiếp công thức y = f'(x0)(x - x0) + y0.

3.2 Dạng 2: Viết tiếp tuyến khi biết trước hoành độ hoặc tung độ tiếp điểm

Dạng toán này yêu cầu tìm thành phần tọa độ còn thiếu trước khi tính hệ số góc:

  • Trường hợp biết hoành độ x0: Thay x0 vào hàm số ban đầu để tính y0 = f(x0), tính f'(x0) rồi viết phương trình tiếp tuyến. Các bài toán cho tiếp điểm là giao điểm với trục tung Oy (tức x0 = 0) hoặc điểm có hoành độ là nghiệm của phương trình y'' = 0 đều thuộc nhóm này.
  • Trường hợp biết tung độ y0: Giải phương trình f(x0) = y0 để tìm tất cả các giá trị x0 thỏa mãn. Lưu ý rằng một phương trình f(x0) = y0 có thể cho nhiều nghiệm x0, đồng nghĩa với việc tồn tại nhiều tiếp tuyến thỏa mãn yêu cầu. Các bài toán tiếp tuyến tại giao điểm với trục hoành Ox (tức y0 = 0) hoặc giao điểm với một đường thẳng cho trước cũng áp dụng cách giải này.

3.3 Dạng 3: Viết phương trình tiếp tuyến khi biết hệ số góc k

Khi đề bài cho trước hệ số góc k của tiếp tuyến, học sinh thực hiện theo các bước:

  1. Gọi M0(x0; y0) là tiếp điểm cần tìm.
  2. Giải phương trình f'(x0) = k để tìm ra các giá trị hoành độ x0 (nhớ đối chiếu điều kiện xác định của hàm số).
  3. Với mỗi x0 tìm được, tính y0 = f(x0) và viết phương trình tiếp tuyến y = k(x - x0) + y0.

3.4 Dạng 4: Viết tiếp tuyến song song hoặc vuông góc với đường thẳng cho trước

Dạng toán tiếp tuyến song song vuông góc với một đường thẳng d: y = ax + b (có hệ số góc a) thực chất là một biến thể của dạng biết hệ số góc:

  • Nếu tiếp tuyến Δ song song với d: Hệ số góc của tiếp tuyến phải bằng hệ số góc của d, tức là f'(x0) = a. Sau khi viết được phương trình tiếp tuyến y = ax + b', bắt buộc phải kiểm tra điều kiện b' ≠ b để loại bỏ trường hợp tiếp tuyến trùng với đường thẳng d.
  • Nếu tiếp tuyến Δ vuông góc với d: Với a ≠ 0, tích hai hệ số góc bằng -1, tức là f'(x0) · a = -1 ⇒ f'(x0) = -1/a. Nếu d là đường thẳng nằm ngang (a = 0), tiếp tuyến vuông góc với d sẽ là đường thẳng đứng có dạng x = c (khi đó đạo hàm không xác định tại c).

3.5 Dạng 5: Viết tiếp tuyến đi qua một điểm A(xA; yA) cho trước

Bài toán tiếp tuyến đi qua một điểm A(xA; yA) khác hoàn toàn với bài toán tiếp tuyến tại điểm A, bởi A có thể nằm ngoài đồ thị (C). Có hai phương pháp phổ biến để xử lý dạng toán này:

  • Phương pháp 1 (Dùng tọa độ tiếp điểm): Gọi M(x0; f(x0)) là tiếp điểm. Phương trình tiếp tuyến tại M có dạng y = f'(x0)(x - x0) + f(x0). Vì tiếp tuyến đi qua A(xA; yA), ta thay tọa độ A vào phương trình trên để được phương trình ẩn x0: yA = f'(x0)(xA - x0) + f(x0). Giải phương trình tìm x0, từ đó suy ra phương trình tiếp tuyến.
  • Phương pháp 2 (Dùng điều kiện tiếp xúc): Đường thẳng Δ đi qua A(xA; yA) có hệ số góc k mang phương trình y = k(x - xA) + yA. Đường thẳng Δ tiếp xúc với (C) khi và chỉ khi hệ phương trình sau có nghiệm:f(x) = k(x - xA) + yA và f'(x) = kNgoài ra, cần kiểm tra riêng trường hợp đường thẳng đứng x = xA xem có tiếp xúc với đồ thị hay không (thường gặp ở các đường cong bậc hai hoặc đường tròn).
Dạng bài toánDữ kiện đã biếtPhương trình cần giải để tìm x0Lưu ý quan trọng
Tại tiếp điểmTọa độ M0(x0; y0)Không cần giải, thay trực tiếpKiểm tra M0 có thuộc đồ thị
Biết hoành độGiá trị x0Tính thẳng y0 = f(x0)Kiểm tra x0 thuộc tập xác định
Biết tung độGiá trị y0Giải f(x0) = y0Có thể có nhiều nghiệm x0
Biết hệ số góc kHệ số góc kGiải f'(x0) = kLoại nghiệm làm hàm không xác định
Song song / Vuông gócĐường thẳng y = ax + bf'(x0) = a hoặc f'(x0) = -1/aLoại tiếp tuyến trùng khi song song
Đi qua điểm A(xA; yA)Tọa độ điểm AyA = f'(x0)(xA - x0) + f(x0)Xét thêm đường thẳng đứng x = xA

4. Phương trình tiếp tuyến của đường tròn trong mặt phẳng tọa độ

Trong chương trình Hình học phẳng lớp 10, phương trình tiếp tuyến của đường tròn được xây dựng dựa trên tính chất vuông góc với bán kính tại tiếp điểm và khoảng cách từ tâm đến đường thẳng.

4.1 Phương trình tiếp tuyến tại tiếp điểm M0 nằm trên đường tròn

Cho đường tròn (C) có tâm I(a; b), bán kính R và phương trình (x - a)2 + (y - b)2 = R2. Giả sử điểm M0(x0; y0) nằm trên đường tròn (C).

Vì tiếp tuyến Δ tại M0 luôn vuông góc với bán kính IM0, nên Δ nhận vectơ IM0 = (x0 - a; y0 - b) làm vectơ pháp tuyến. Từ đó, ta thu được công thức phân đôi tọa độ rất dễ nhớ:

(x0 - a)(x - x0) + (y0 - b)(y - y0) = 0

Nếu phương trình đường tròn viết dưới dạng khai triển x2 + y2 - 2ax - 2by + c = 0, công thức tiếp tuyến tại M0(x0; y0) có thể viết nhanh bằng cách thay x2 thành x0x, y2 thành y0y, 2x thành x + x0 và 2y thành y + y0:

x0x + y0y - a(x + x0) - b(y + y0) + c = 0

4.2 Tiếp tuyến đi qua điểm ngoài hoặc có phương cho trước

Khi viết tiếp tuyến của đường tròn (C) đi qua điểm A(xA; yA) nằm ngoài đường tròn, hoặc tiếp tuyến song song, vuông góc với đường thẳng cho trước, ta sử dụng điều kiện tiếp xúc hình học:

d(I, Δ) = R

Cụ thể, nếu đường thẳng Δ có dạng tổng quát Ax + By + C = 0 (với A2 + B2 ≠ 0), khoảng cách từ tâm I(a; b) đến Δ được tính bằng công thức:

|Aa + Bb + C| / √(A2 + B2) = R

Từ điểm A nằm ngoài đường tròn, ta luôn kẻ được đúng 2 tiếp tuyến tới (C). Để không bỏ sót trường hợp tiếp tuyến thẳng đứng khi đặt phương trình dạng y = k(x - xA) + yA, học sinh nên viết phương trình đường thẳng qua A dưới dạng tổng quát A'(x - xA) + B'(y - yA) = 0 (với A'2 + B'2 ≠ 0), sau đó giải phương trình đẳng cấp bậc hai theo A' và B'.

5. Khái niệm đường pháp tuyến và công thức xác định

Bên cạnh tiếp tuyến, phương trình pháp tuyến cũng thường xuyên xuất hiện trong các bài toán hình học giải tích và ứng dụng kỹ thuật.

Đường pháp tuyến của đồ thị hàm số y = f(x) tại tiếp điểm M0(x0; y0) là đường thẳng đi qua M0 và vuông góc với tiếp tuyến tại chính điểm đó.

Do tính chất vuông góc của hai đường thẳng trong mặt phẳng tọa độ, nếu tiếp tuyến có hệ số góc f'(x0) ≠ 0, thì hệ số góc của đường pháp tuyến sẽ là -1 / f'(x0). Khi đó, phương trình đường pháp tuyến tại M0(x0; y0) có dạng:

y - y0 = (-1 / f'(x0))(x - x0)

Trong trường hợp đặc biệt tại điểm cực trị hoặc điểm uốn ngang có f'(x0) = 0, tiếp tuyến là đường thẳng nằm ngang y = y0, nên đường pháp tuyến tương ứng sẽ là đường thẳng đứng có phương trình x = x0.

6. Ứng dụng thực tế của phương trình tiếp tuyến trong toán học và đời sống

Không chỉ dừng lại ở các bài thi phổ thông, ứng dụng phương trình tiếp tuyến còn đóng vai trò nền tảng trong tính toán khoa học, kỹ thuật và vật lý cơ học.

6.1 Xấp xỉ tuyến tính cục bộ của hàm số phức tạp

Khi xét giá trị x nằm rất gần điểm x0, đường cong đồ thị hàm số y = f(x) gần như trùng khít với đường tiếp tuyến của nó tại M0(x0; f(x0)). Nhờ đặc điểm này, ta có công thức xấp xỉ tuyến tính cục bộ:

f(x) ≈ f(x0) + f'(x0)(x - x0)

Công thức này giúp ước lượng nhanh giá trị của các biểu thức chứa căn, hàm lượng giác hoặc hàm mũ phức tạp mà không cần máy tính cầm tay với sai số rất nhỏ. Ví dụ, để tính gần đúng √(4,02), ta xét f(x) = √x tại x0 = 4 với f'(x) = 1 / (2√x). Khi đó $√(4,02) ≈ √4 + (1 / (2√4))(4,02 - 4) = 2 + 0,25 × 0,02 = 2,005$.

6.2 Thuật toán tiếp tuyến Newton-Raphson giải gần đúng phương trình

Trong giải tích số, phương pháp tiếp tuyến Newton (hay thuật toán Newton-Raphson) sử dụng liên tiếp các đường tiếp tuyến để tìm nghiệm gần đúng của phương trình phi tuyến f(x) = 0.

Xuất phát từ một giá trị dự đoán ban đầu x0 đủ gần nghiệm thực, ta vẽ tiếp tuyến của đồ thị y = f(x) tại điểm (x0; f(x0)). Giao điểm của tiếp tuyến này với trục hoành Ox sẽ cho ta giá trị x1 gần nghiệm hơn. Lặp lại quy trình này theo công thức truy hồi:

xn+1 = xn - f(xn) / f'(xn) (với f'(xn) ≠ 0)

Thuật toán hội tụ rất nhanh và được tích hợp rộng rãi trong các phần mềm tính toán kỹ thuật, mô phỏng đồ họa và trí tuệ nhân tạo. Ngoài ra, trong vật lý cơ học, khi một vật chuyển động tròn đều bị đứt dây ràng buộc, vật sẽ văng ra theo đúng phương của tiếp tuyến quỹ đạo tại vị trí đứt dây do quán tính.

7. Hệ thống ví dụ minh họa từng bước từ cơ bản đến nâng cao

Sơ đồ ba bước lập phương trình tiếp tuyến đồ thị hàm số
Ba bước: tính đạo hàm, xác định tiếp điểm và hệ số góc, rồi thay vào công thức tiếp tuyến.
Hai tiếp tuyến kẻ từ một điểm nằm ngoài đường cong
Từ điểm A ngoài đồ thị luôn kẻ được hai tiếp tuyến, mỗi tiếp tuyến ứng với một tiếp điểm riêng.
Tiếp tuyến đường tròn vuông góc với bán kính tại tiếp điểm
Tiếp tuyến của đường tròn tại M0 luôn vuông góc với bán kính IM0.

Dưới đây là hệ thống bài tập phương trình tiếp tuyến có lời giải chi tiết được phân chia theo từng nhóm hàm số và mức độ từ cơ bản đến vận dụng cao.

7.1 Ví dụ hàm đa thức bậc hai và bậc ba

Ví dụ 1 (Biết đầy đủ tọa độ tiếp điểm):Cho hàm số y = x3 - 2x + 1. Hãy lập phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số tại điểm M(0; 1).A. y = 2x + 3B. y = -2x + 1C. y = 4x + 1D. y = -4x + 1

Hướng dẫn giải:

  1. Tính đạo hàm cấp một của hàm số: y' = 3x2 - 2.
  2. Tại điểm M(0; 1), hệ số góc của tiếp tuyến là k = y'(0) = 3 · 02 - 2 = -2.
  3. Áp dụng công thức tiếp tuyến tại M(0; 1): $y - 1 = -2(x - 0) ⇔ y = -2x + 1$.Đáp án đúng là B.

Ví dụ 2 (Biết hoành độ tiếp điểm):Cho hàm số y = x2 + 2x - 6. Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị tại điểm có hoành độ bằng 1.A. y = 2x + 1B. y = -6x + 1C. y = 4x - 7D. y = 3x - 5

Hướng dẫn giải:

  1. Với x0 = 1, tung độ tiếp điểm là y0 = y(1) = 12 + 2 · 1 - 6 = -3.
  2. Đạo hàm của hàm số là y' = 2x + 2, suy ra hệ số góc y'(1) = 2 · 1 + 2 = 4.
  3. Phương trình tiếp tuyến cần tìm là: $y - (-3) = 4(x - 1) ⇔ y = 4x - 7$.Đáp án đúng là C.

Ví dụ 3 (Biết tung độ tiếp điểm):Cho hàm số y = x3 + 4x + 2. Lập phương trình tiếp tuyến của đồ thị tại điểm có tung độ bằng 2.A. y = 4x + 2B. y = -2x + 1C. y = 3x + 1D. y = 6x + 1

Hướng dẫn giải:

  1. Giải phương trình tìm hoành độ tiếp điểm: x3 + 4x + 2 = 2 ⇔ x(x2 + 4) = 0 ⇔ x0 = 0.
  2. Tính đạo hàm: y' = 3x2 + 4 ⇒ y'(0) = 4.
  3. Phương trình tiếp tuyến tại điểm (0; 2) là: $y - 2 = 4(x - 0) ⇔ y = 4x + 2$.Đáp án đúng là A.

Ví dụ 4 (Tiếp tuyến tại giao điểm với trục tung Oy):Cho đồ thị (C) của hàm số y = -x3 + 2x2 + 2x + 1. Gọi A là giao điểm của (C) với trục tung. Tìm phương trình tiếp tuyến của (C) tại A.A. y = -2x + 1B. y = 3x - 2C. y = 4x + 1D. y = 2x + 1

Hướng dẫn giải:

  1. Giao điểm với trục tung Oy có hoành độ x0 = 0. Thay vào hàm số ta được y0 = 1, nên A(0; 1).
  2. Đạo hàm y' = -3x2 + 4x + 2 ⇒ y'(0) = 2.
  3. Phương trình tiếp tuyến tại A(0; 1) là: $y - 1 = 2(x - 0) ⇔ y = 2x + 1$.Đáp án đúng là D.

Ví dụ 5 (Tiếp tuyến tại giao điểm với trục hoành Ox):Cho hàm số y = x2 - 3x + 2. Lập phương trình tiếp tuyến của đồ thị tại các giao điểm với trục hoành.A. y = -x + 1 và y = x - 2B. y = x + 1 và y = -x + 3C. y = -2x + 1 và y = x - 2D. Đáp án khác

Hướng dẫn giải:

  1. Phương trình hoành độ giao điểm với trục Ox: x2 - 3x + 2 = 0 ⇔ x = 1 hoặc x = 2. Ta có hai tiếp điểm là A(1; 0) và B(2; 0).
  2. Đạo hàm của hàm số là y' = 2x - 3.
  3. Tại A(1; 0): y'(1) = -1, tiếp tuyến là y = -1(x - 1) + 0 = -x + 1.
  4. Tại B(2; 0): y'(2) = 1, tiếp tuyến là y = 1(x - 2) + 0 = x - 2.Đáp án đúng là A.

Ví dụ 6 (Tiếp điểm là giao điểm của hai đường thẳng):Cho hai đường thẳng d1: 2x + y - 3 = 0 và d2: x + y - 2 = 0 cắt nhau tại A. Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị (C): y = x2 + 4x + 1 tại điểm A.A. y = 3x - 5B. y = 6x + 1C. y = 6x - 5D. y = 2x + 1

Hướng dẫn giải:

  1. Tọa độ giao điểm A là nghiệm của hệ phương trình bậc nhất hai ẩn:

Giải hệ ta thu được A(1; 1).

  1. Đạo hàm của (C) là $y' = 2x + 4 ⇒ y'(1) = 6$.
  2. Tiếp tuyến tại A(1; 1) có phương trình: $y - 1 = 6(x - 1) ⇔ y = 6x - 5$.Đáp án đúng là C.

Ví dụ 7 (Hàm bậc 4 và hàm tích đa thức):

  • Cho đồ thị (C): y = x4 + 2x2 + 1. Đường thẳng d là tiếp tuyến của (C) tại điểm có hoành độ nguyên dương nhỏ nhất. Hỏi d song song với đường thẳng nào sau đây?A. y = -6x | B. y = 8x | C. y = -10x | D. y = 12xGiải: Số nguyên dương nhỏ nhất là x0 = 1, suy ra y0 = 4. Đạo hàm y' = 4x3 + 4x ⇒ y'(1) = 8. Tiếp tuyến là y = 8(x - 1) + 4 = 8x - 4, đường thẳng này song song với y = 8x. Chọn B.

  • Tìm phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số y = (x - 1)2(x - 2) tại điểm có hoành độ x0 = 2.A. y = -2x - 1 | B. y = x + 1 | C. y = 3x + 1 | D. y = x - 2Giải: Với x0 = 2, ta có y0 = 0. Khai triển hàm số thành y = x3 - 4x2 + 5x - 2, suy ra y' = 3x2 - 8x + 5 ⇒ y'(2) = 1. Tiếp tuyến là y = 1(x - 2) + 0 = x - 2. Chọn D.

7.2 Ví dụ hàm phân thức hữu tỉ và chứa căn

Ví dụ 8 (Hàm phân thức bậc nhất trên bậc nhất):Cho hàm số y = (x - 2)/(2x + 1). Viết phương trình tiếp tuyến tại điểm A(-1; 3).A. y = 5x + 8B. y = -2x + 3C. y = 3x + 7D. Đáp án khác

Hướng dẫn giải:Tính đạo hàm của hàm phân thức theo quy tắc thương số:

Các bước tính đạo hàm và viết phương trình tiếp tuyến đồ thị hàm số
Lời giải chi tiết bài toán viết phương trình tiếp tuyến đồ thị hàm số

Tại x0 = -1, ta tính được y'(-1) = 5. Phương trình tiếp tuyến tại A(-1; 3) là $y - 3 = 5(x + 1) ⇔ y = 5x + 8$. Chọn A.

7.3 Ví dụ tìm tham số m và bài toán tương giao

Ví dụ 9 (Tìm tham số m để tiếp tuyến đi qua điểm ngoài):

Hướng dẫn giải:

Ví dụ 10 (Tiếp tuyến tại điểm có hoành độ thỏa mãn đạo hàm cấp hai bằng 0):

Hướng dẫn giải:

  1. Tính đạo hàm cấp một và cấp hai: y' = x2 + 2x và y'' = 2x + 2.
  2. Giải phương trình y'' = 0 ⇔ 2x + 2 = 0 ⇔ x0 = -1.
  3. Thay x0 = -1 vào hàm số và đạo hàm cấp một: y0 = -4/3 và y'(-1) = -1.
  4. Phương trình tiếp tuyến tại A(-1; -4/3) là: $y = -1(x + 1) - 4/3 ⇔ y = -x - 7/3$. Chọn A.

7.4 Bài tập trắc nghiệm vận dụng có lời giải chi tiết

Câu 1: Cho parabol (P): y = 2x2 + 4x - 2. Phương trình tiếp tuyến của (P) tại giao điểm với trục tung là:A. y = 2x - 1 | B. y = 3x + 6 | C. y = 4x - 2 | D. y = 6x + 3Lời giải: Giao điểm với trục tung là M(0; -2). Ta có $y' = 4x + 4 ⇒ y'(0) = 4$. Tiếp tuyến là $y + 2 = 4(x - 0) ⇔ y = 4x - 2$. Chọn C.

Câu 2: Đồ thị (C) của hàm số y = (x2 - 2)/(x + 2) cắt trục tung tại A. Tiếp tuyến của (C) tại A có phương trình:A. y = (1/4)x + 1 | B. y = (1/2)x - 1 | C. y = (-1/2)x - 3 | D. y = 2x - 1Lời giải: Giao điểm với Oy là A(0; -1). Đạo hàm của hàm số là:

Từ đó suy ra hệ số góc tại x0 = 0 và chọn đáp án B.

Câu 3: Cho hàm số y = (2 - 2x)/(x + 1) có đồ thị (H). Phương trình tiếp tuyến tại giao điểm của (H) với trục hoành là:A. y = 2x + 2 | B. y = 4x - 3 | C. y = -x + 1 | D. y = -2x - 1Lời giải: Xác định giao điểm của (H) với trục hoành Ox:

Tính đạo hàm tại hoành độ giao điểm vừa tìm được, ta chọn đáp án C.

Câu 4: Cho đồ thị (C): y = x4 - 2x2 + 1. Có bao nhiêu tiếp tuyến của (C) tại các giao điểm của (C) với hai trục tọa độ?A. 0 | B. 1 | C. 2 | D. 3Lời giải:

  • Giao điểm với trục hoành Ox:

Đồ thị cắt Ox tại A(1; 0) và B(-1; 0), cho 2 tiếp tuyến.

  • Giao điểm với trục tung Oy:

Đồ thị cắt Oy tại C(0; 1), cho thêm 1 tiếp tuyến nữa. Vậy có tất cả 3 tiếp tuyến thỏa mãn. Chọn D (lưu ý: nếu đề chọn 3 thì đáp án tương ứng là 3).

Câu 5: Lập phương trình tiếp tuyến của (C): y = 2x3 - 3x + 1 tại giao điểm của (C) với đường thẳng d: y = -x + 1.A. y = 3x - 2 và y = -2x + 1B. y = -3x + 1 và y = 3x - 2C. y = 3x - 3 và y = -2x + 1D. Đáp án khácLời giải: Phương trình hoành độ giao điểm: 2x3 - 3x + 1 = -x + 1 ⇔ 2x(x - 1)(x + 1) = 0.

Ba giao điểm là A(0; 1), B(-1; 2) và C(1; 0). Với y' = 6x2 - 3:

  • Tại A(0; 1): $y'(0) = -3 ⇒ y = -3x + 1$.
  • Tại B(-1; 2): $y'(-1) = 3 ⇒ y = 3(x + 1) + 2 = 3x + 5$.
  • Tại C(1; 0): $y'(1) = 3 ⇒ y = 3(x - 1) = 3x - 3$.Chọn D.

Câu 6: Cho hàm số y = x3 - (m - 1)x2 + (3m + 1)x + m - 2. Tìm m để tiếp tuyến tại điểm có hoành độ bằng 1 đi qua điểm A(2; -1).A. m = 1 | B. m = -2 | C. m = 3 | D. m = 0Lời giải: Ta có y' = 3x2 - 2(m - 1)x + 3m + 1. Tại x0 = 1: y0 = 3m + 1 và y'(1) = m + 6. Phương trình tiếp tuyến là y = (m + 6)(x - 1) + 3m + 1. Thay tọa độ A(2; -1) vào: $-1 = (m + 6)(2 - 1) + 3m + 1 ⇔ 4m = -8 ⇔ m = -2$. Chọn B.

Câu 7: Cho (C): y = (x - 1)/(x - 3). Điểm M ∈ (C) có khoảng cách đến trục hoành bằng 2. Viết phương trình tiếp tuyến của (C) tại M.A. y = (-1/2)x + 9/2 | B. y = (-9/2)x + 17/2 | C. Cả A và B đúng | D. Đáp án khácLời giải: Khoảng cách từ M đến Ox là |yM| = 2 ⇒ yM = 2 hoặc yM = -2.

Giải từng trường hợp tìm xM và viết tiếp tuyến tương ứng.

Câu 8: Cho hàm số y = (x - 2)/(x + 1). Viết phương trình tiếp tuyến biết tiếp điểm M có tung độ bằng 4.A. y = 9x + 2 | B. y = 9x - 16 | C. y = 9x + 8 | D. y = 9x - 2Lời giải:

Câu 9: Cho hàm số y = x3 + x2 + x + 1. Viết phương trình tiếp tuyến tại M thuộc đồ thị biết tung độ điểm M bằng 1.A. y = 2x + 1 | B. y = x + 1 | C. y = x + 2 | D. y = x - 1Lời giải:

Với x0 = 0, hệ số góc k = f'(0) = 1. Phương trình tiếp tuyến tại M(0; 1) là y = 1(x - 0) + 1 = x + 1. Chọn B.

Câu 10: Cho đồ thị (C) của hàm số chứa căn y = √(1 - x - x2). Tìm phương trình tiếp tuyến với (C) tại điểm có hoành độ x0 = 1/2.A. y + 2x - 1,5 = 0 | B. 2x - y + 1,5 = 0 | C. -2x + y + 1,5 = 0 | D. 2x + y + 1,5 = 0Lời giải:

7.5 Bài tập tự luyện kèm đáp án

  1. Cho hàm số y = x2 + 3x - 6. Viết phương trình tiếp tuyến tại điểm có hoành độ x0 = 2. (Đáp án: y = 7x - 10)
  2. Cho hàm số y = x3 + 4x + 2. Viết phương trình tiếp tuyến tại điểm có tung độ y0 = 1. (Đáp án: Giải x3 + 4x + 1 = 0 tìm nghiệm gần đúng hoặc kiểm tra đề)
  3. Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị (C): y = -4x3 + 3x + 1 đi qua điểm A(-1; 2). (Đáp án: y = -9x - 7 và y = (9/4)x + 17/4)
  4. Cho A là giao điểm của d1: 2x + y - 3 = 0 và d2: x + y - 2 = 0. Viết phương trình tiếp tuyến của (C): y = x2 + 4x + 2 tại A. (Đáp án: y = 6x + 1)
  5. Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị hàm số y = (x - 1)2(x - 2) tại điểm có hoành độ x0 = 5. (Đáp án: y = 40x - 152)

8. Tổng hợp các lỗi sai phổ biến và mẹo làm bài nhanh

Khi giải các bài toán về tiếp tuyến trong kỳ thi, học sinh thường mất điểm do những sai lầm kinh điển sau:

  • Nhầm lẫn giữa "tại điểm M" và "đi qua điểm M": Cụm từ "tại điểm M" khẳng định M là tiếp điểm (x0 = xM). Ngược lại, "đi qua điểm M" chỉ cho biết đường thẳng đi qua M, điểm M chưa chắc nằm trên đồ thị và không được thay thẳng xM vào f'(x).
  • Bỏ sót tiếp tuyến thẳng đứng x = x0: Khi viết tiếp tuyến qua điểm ngoài cho đường tròn hoặc đường cong bậc hai bằng công thức hệ số góc y = k(x - xA) + yA, học sinh dễ quên trường hợp tiếp tuyến song song trục tung Oy (hệ số góc không tồn tại).
  • Quên loại nghiệm trùng khi giải tiếp tuyến song song: Nếu đề yêu cầu tiếp tuyến song song với đường thẳng d: y = ax + b, sau khi giải f'(x0) = a và viết được phương trình y = ax + b', phải kiểm tra b' ≠ b. Nếu b' = b, đường thẳng đó trùng với d nên không thỏa mãn yêu cầu song song.
  • Mẹo tính nhanh đạo hàm hàm phân thức bậc nhất trên bậc nhất: Với hàm số y = (ax + b)/(cx + d) (điều kiện cx + d ≠ 0), công thức tính nhanh đạo hàm là y' = (ad - bc)/(cx + d)2. Việc ghi nhớ quy tắc nhân chéo này giúp rút ngắn đáng kể thời gian làm bài trắc nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Tiếp tuyến của đồ thị hàm số có thể cắt lại chính đồ thị đó không?

Có. Tiếp tuyến chỉ tiếp xúc cục bộ với đường cong trong một lân cận nhỏ quanh tiếp điểm, nên khi kéo dài ra xa, đường thẳng này hoàn toàn có thể cắt lại đồ thị hàm số tại một hoặc nhiều điểm khác.

Làm thế nào để phân biệt tiếp tuyến tại một điểm và tiếp tuyến đi qua một điểm?

Tiếp tuyến "tại điểm M" nghĩa là M đóng vai trò là tiếp điểm thuộc đồ thị, khi đó hệ số góc là f'(xM). Ngược lại, tiếp tuyến "đi qua điểm A" chỉ có nghĩa là A nằm trên đường tiếp tuyến, A có thể nằm ngoài đồ thị và bạn phải đặt ẩn tọa độ tiếp điểm M(x0; y0) để giải tìm x0.

Trường hợp nào tiếp tuyến không có hệ số góc dạng y = ax + b?

Đó là khi tiếp tuyến là đường thẳng đứng song song hoặc trùng với trục tung Oy, mang phương trình dạng x = c. Trong trường hợp này, góc tạo bởi tiếp tuyến và trục hoành bằng 90°, đạo hàm tiến tới vô cực nên không tồn tại hệ số góc hữu hạn.

Điều kiện để một đường thẳng tiếp xúc với đường tròn là gì?

Trong mặt phẳng tọa độ, một đường thẳng Δ tiếp xúc với đường tròn tâm I, bán kính R khi và chỉ khi khoảng cách từ tâm I đến đường thẳng Δ bằng đúng bán kính của đường tròn đó, tức là d(I, Δ) = R.

Việc nắm vững bản chất hình học của đạo hàm, thuộc lòng công thức tổng quát y - y0 = f'(x0)(x - x0) và phân biệt rạch ròi các dạng toán sẽ giúp bạn giải quyết tự tin mọi câu hỏi về phương trình tiếp tuyến. Kết hợp luyện tập thường xuyên các dạng bài từ cơ bản đến nâng cao và kiểm tra kỹ các điều kiện loại trừ sẽ giúp hạn chế tối đa sai sót trong quá trình làm bài thi.

Bạn có hài lòng với bài viết này không?
Hài lòng 0
Không hài lòng

↑

Bạn vui lòng chờ trong giây lát...

Đang xử lý... Vui lòng chờ trong giây lát.