Danh mục
Giỏ hàng
Đã thêm vào giỏ hàng Xem giỏ hàng
Chọn vị trí để xem giá, thời gian giao:
Bạn đang ở tại Hồ Chí Minh?

Sửa

Giá và khuyến mãi đang lấy theo khu vực này.

X
Chọn địa chỉ nhận hàng

Khu vực đã chọn Thiết lập lại

Thay đổi địa chỉ khác    
not found

Không tìm thấy kết quả phù hợp

Hãy thử lại với từ khoá khác
Số nhà, tên đường Vui lòng cho Điện Máy XANH biết số nhà, tên đường để thuận tiện giao hàng cho quý khách.
Đặt làm địa chỉ mặc định
Xác nhận địa chỉ
Thông tin giao hàng Thêm thông tin địa chỉ giao hàng mới Xác nhận
Xóa địa chỉ Bạn có chắc chắn muốn xóa địa chỉ này không? Hủy Xóa

Hãy chọn địa chỉ cụ thể để chúng tôi cung cấp chính xác thời gian giao hàng và tình trạng hàng.

GỢI Ý CHỦ ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN

Công thức xác suất có điều kiện và cách giải chi tiết

Đóng góp bởi Trần Quang Hội Cập nhật ngày 20/11/2026, lúc 10:03

Trả lời nhanh: Công thức xác suất có điều kiện của biến cố A khi biết biến cố B đã xảy ra là P(A|B) = P(A ∩ B) / P(B) (với P(B) > 0). Công thức phản ánh việc không gian mẫu bị thu hẹp về B, cho phép tính nhanh bằng tỉ số n(A ∩ B) / n(B).

Xem thêm

Chuyên đề xác suất trong chương trình Toán 12 đổi mới mang tính ứng dụng thực tiễn rất cao. Nắm chắc phần kiến thức này giúp học sinh xử lý chính xác các dạng bài toán liên quan đến dữ kiện đã biết trước, đồng thời chuẩn bị nền tảng vững vàng cho các kỳ thi quan trọng.

1. Xác suất có điều kiện là gì? Định nghĩa và ký hiệu chuẩn

Trong thực tế, khả năng xảy ra của một hiện tượng thường chịu sự tác động mạnh mẽ từ những thông tin xuất hiện trước đó. Khi ta biết chắc chắn một sự việc đã xảy ra, không gian đánh giá các khả năng tiếp theo sẽ thay đổi hoàn toàn so với trạng thái ban đầu.

1.1 Khái niệm và quy ước ký hiệu P(A|B)

Xác suất của biến cố A khi biết biến cố B đã xảy ra được gọi là xác suất của A với điều kiện B, ký hiệu chuẩn là P(A|B) (hoặc đôi khi viết là P(A/B)). Để điều kiện này có ý nghĩa về mặt toán học, biến cố tiền đề B bắt buộc phải có khả năng xảy ra, tức là P(B) > 0.

Nếu biến cố B không thể xảy ra (P(B) = 0), việc đặt B làm tiền đề đánh giá sẽ trở nên vô nghĩa. Ta đọc ký hiệu này là "xác suất của biến cố A với điều kiện biến cố B". Tương tự, ký hiệu xác suất có điều kiện P(B|A) biểu thị xác suất xảy ra của biến cố B khi đã biết trước biến cố A đã xuất hiện (khi P(A) > 0).

Trong đời sống cũng như các bài toán thực tế, xác suất thường được biểu diễn dưới dạng tỉ lệ phần trăm. Chẳng hạn, khi nhà sản xuất công bố tỉ lệ lỗi của một lô sản phẩm là 5%, điều đó đồng nghĩa với việc xác suất chọn ngẫu nhiên trúng một thiết bị lỗi là 0,05. Khả năng một sự kiện diễn ra đạt mức 20% tương ứng với giá trị xác suất bằng 0,2.

1.2 Bản chất thu hẹp không gian mẫu và cách tính bằng số phần tử

Bản chất cốt lõi của xác suất có điều kiện nằm ở sự thu hẹp không gian mẫu. Ban đầu, phép thử ngẫu nhiên diễn ra trên toàn bộ không gian mẫu tổng thể $\Omega$. Nhưng khi dữ kiện B đã được xác nhận xảy ra, toàn bộ những kết cục nằm ngoài B đều bị loại bỏ. Biến cố B lúc này đóng vai trò như một không gian mẫu mới.

Khi đó, biến cố A chỉ có thể xảy ra thông qua phần chung giữa A và B, tức là biến cố giao $A \cap B$ (thường viết tắt là $AB$). Trong mô hình không gian mẫu hữu hạn mà các kết quả có cùng khả năng xuất hiện, bạn hoàn toàn có thể tính xác suất bằng số phần tử theo công thức rút gọn:

$$P(A|B) = \frac{n(A \cap B)}{n(B)}$$

Trong đó:

  • $n(A \cap B)$ là số kết quả thuận lợi cho cả hai biến cố A và B.
  • $n(B)$ là tổng số phần tử của biến cố điều kiện B.

Ví dụ minh họa: Xét phép thử rút ngẫu nhiên 1 lá bài từ bộ bài tây tiêu chuẩn 52 lá.

  • Gọi A là biến cố "rút được lá vua (K)", ta có xác suất ban đầu là $P(A) = \frac{4}{52} \approx 7,7\%$.
  • Giả sử sau khi rút, người xem tiết lộ lá bài đó là một quân bài mặt người (biến cố B gồm các lá J, Q, K; tổng cộng có $n(B) = 12$ lá).
  • Lúc này, không gian mẫu đã bị thu hẹp từ 52 lá xuống còn đúng 12 lá mặt. Số lá vua nằm trong tập hợp này là $n(A \cap B) = 4$.
  • Xác suất rút trúng lá vua trong điều kiện đã biết tăng vọt lên thành $P(A|B) = \frac{4}{12} = \frac{1}{3} \approx 33,3\%$.

2. Hệ thống công thức xác suất có điều kiện và các tính chất quan trọng

Hệ thống biểu thức toán học của phần này là công cụ nền tảng để giải quyết hầu hết các bài toán phối hợp biến cố phức tạp.

2.1 Công thức cơ bản và công thức nhân xác suất

Cho hai biến cố bất kỳ A và B trên cùng một không gian mẫu:

  1. Công thức xác định cơ bản:Khi $P(B) > 0$:$$P(A|B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}$$

    Khi $P(A) > 0$:$$P(B|A) = \frac{P(A \cap B)}{P(A)}$$

  2. Công thức nhân xác suất:Bằng cách nhân chéo các biểu thức trên, ta thu được quy tắc tính xác suất đồng thời của hai biến cố:$$P(AB) = P(B) \cdot P(A|B) = P(A) \cdot P(B|A)$$

Quy tắc nhân này cho thấy: xác suất để hai biến cố cùng xảy ra bằng xác suất của biến cố thứ nhất nhân với xác suất của biến cố thứ hai trong điều kiện biến cố thứ nhất đã hoàn thành.

Lưu ý quan trọng: Xác suất có điều kiện không có tính chất giao hoán, nghĩa là nói chung $P(A|B) \neq P(B|A)$. Hai giá trị này chỉ bằng nhau trong trường hợp đặc biệt khi $P(A) = P(B)$.

2.2 Quy tắc phần bù và tính chất của hai biến cố độc lập

Các tính chất suy rộng dưới đây giúp rút ngắn thời gian biến đổi đáng kể:

  • Quy tắc phần bù xác suất có điều kiện: Với cùng một biến cố điều kiện B ($P(B) > 0$), tổng xác suất của biến cố A và biến cố đối $\overline{A}$ luôn bằng 1:$$P(\overline{A}|B) = 1 - P(A|B)$$

  • Mối quan hệ giữa biến cố độc lập và phụ thuộc: Hai biến cố A và B được gọi là độc lập khi và chỉ khi việc xảy ra hay không xảy ra của biến cố này hoàn toàn không làm thay đổi xác suất xuất hiện của biến cố kia. Với $0 < P(B) < 1$:$$P(A|B) = P(A|\overline{B}) = P(A)$$

Khi hai biến cố độc lập, công thức nhân xác suất sẽ trở về dạng tích đơn giản: $P(AB) = P(A) \cdot P(B)$. Bảng so sánh dưới đây giúp phân biệt rõ hai trạng thái này:

Tiêu chíBiến cố độc lậpBiến cố phụ thuộc
Bản chất ảnh hưởngViệc B xảy ra không tác động tới khả năng xuất hiện của A.Việc B xảy ra làm thay đổi trực tiếp xác suất của A.
Giá trị P(A|B)$P(A|B) = P(A)$$P(A|B) \neq P(A)$
Xác suất đồng thời P(AB)$P(AB) = P(A) \cdot P(B)$$P(AB) = P(A) \cdot P(B|A)$
Ví dụ thực tế điển hìnhTung đồng xu 2 lần liên tiếp; rút bài có hoàn lại lá cũ.Lấy lần lượt từng sản phẩm từ hộp mà không hoàn lại.

3. Phương pháp giải toán xác suất có điều kiện bằng sơ đồ hình cây

Sơ đồ hình cây là công cụ trực quan hữu hiệu giúp theo dõi diễn biến các bài toán nhiều giai đoạn nối tiếp nhau mà không sợ sót trường hợp.

3.1 Nguyên lý xây dựng và tính toán trên sơ đồ hình cây

Một sơ đồ cây tiêu chuẩn bắt đầu từ một nút gốc, sau đó rẽ nhánh theo từng công đoạn của phép thử:

  • Quy tắc gán xác suất nhánh: Nhánh xuất phát từ gốc mang xác suất không điều kiện. Mọi nhánh rẽ từ tầng thứ hai trở đi đều mang giá trị là xác suất có điều kiện ứng với kết quả của tầng trước đó.
  • Quy tắc nhân dọc nhánh: Xác suất xảy ra của một chuỗi kết quả liên tiếp đi từ gốc đến ngọn bằng tích các xác suất được ghi trên từng đoạn của nhánh đó.
  • Quy tắc cộng nhánh: Nếu một biến cố kết cục có thể đạt được thông qua nhiều nhánh rẽ riêng biệt, ta cộng các tích xác suất của từng nhánh tương ứng lại với nhau.

3.2 Ví dụ kinh điển về dự báo thời tiết và chuỗi hành động

Bài toán: Bạn Việt chuẩn bị đi tham quan một hòn đảo trong hai ngày thứ Bảy và Chủ nhật. Ở hòn đảo đó, mỗi ngày chỉ có hai trạng thái là nắng hoặc mưa.

  • Nếu một ngày là nắng thì khả năng xảy ra mưa ở ngày tiếp theo là 20%.
  • Nếu một ngày là mưa thì khả năng ngày hôm sau vẫn mưa là 30%.
  • Theo cơ quan khí tượng, xác suất trời nắng vào ngày thứ Bảy là 0,7.

Hãy xác định các giá trị xác suất tương ứng trên sơ đồ hình cây dưới đây:

Phân tích và lời giải từng bước:

  1. Tầng thứ nhất (Ngày thứ Bảy):
  • Biến cố thứ Bảy nắng có xác suất: $P(\text{Nắng T7}) = 0,7$.
  • Vì một ngày chỉ có thể nắng hoặc mưa nên biến cố thứ Bảy mưa là biến cố đối: $$P(\text{Mưa T7}) = 1 - 0,7 = 0,3$$
  1. Tầng thứ hai (Nhánh sau khi thứ Bảy nắng):
  • Đề bài cho biết: nếu thứ Bảy nắng thì xác suất Chủ nhật mưa là 20%, tức $P(\text{Mưa CN} \mid \text{Nắng T7}) = 0,2$.
  • Áp dụng quy tắc phần bù, xác suất Chủ nhật tiếp tục nắng khi thứ Bảy đã nắng là: $$P(\text{Nắng CN} \mid \text{Nắng T7}) = 1 - 0,2 = 0,8$$
  • Tích xác suất cả hai ngày đều nắng: $0,7 \cdot 0,8 = 0,56$.
  • Tích xác suất thứ Bảy nắng và Chủ nhật mưa: $0,7 \cdot 0,2 = 0,14$.
  1. Tầng thứ hai (Nhánh sau khi thứ Bảy mưa):
  • Đề bài cho biết: nếu thứ Bảy mưa thì khả năng Chủ nhật tiếp tục mưa là 30%, tức $P(\text{Mưa CN} \mid \text{Mưa T7}) = 0,3$.
  • Theo quy tắc biến cố đối, xác suất Chủ nhật chuyển nắng khi thứ Bảy mưa là: $$P(\text{Nắng CN} \mid \text{Mưa T7}) = 1 - 0,3 = 0,7$$
  • Tích xác suất thứ Bảy mưa và Chủ nhật nắng: $0,3 \cdot 0,7 = 0,21$.
  • Tích xác suất cả hai ngày đều mưa: $0,3 \cdot 0,3 = 0,09$.

Tổng xác suất của toàn bộ 4 kết cục cuối cùng là: $0,56 + 0,14 + 0,21 + 0,09 = 1$. Con số này khẳng định toàn bộ các nhánh rẽ đã bao quát đầy đủ mọi khả năng của phép thử.

4. Hướng dẫn giải chi tiết bài tập SGK Toán 12 Kết nối tri thức

Sơ đồ thu hẹp không gian mẫu khi biết biến cố B đã xảy ra
Khi biết B đã xảy ra, không gian mẫu thu về B và chỉ còn phần giao A∩B được xét.

Hệ thống bài tập trong sách giáo khoa Kết nối tri thức tập trung rèn luyện tư duy nền tảng, giúp học sinh nắm vững cách xác định không gian mẫu thu hẹp và áp dụng linh hoạt công thức nhân xác suất trong các tình huống thực tế.

4.1 Giải bài tập rút thẻ và gieo xúc xắc cơ bản (Bài 6.1 đến 6.4)

Bài 6.1 (trang 70 SGK Toán 12 tập 2 - Kết nối tri thức):

Một hộp chứa 20 chiếc thẻ cùng loại, được đánh số liên tiếp từ 1 đến 20. Một người rút ngẫu nhiên một chiếc thẻ từ hộp.

  • Biến cố A: "Người đó rút được thẻ mang số 10".
  • Biến cố B: "Người đó rút được thẻ mang số chẵn".Yêu cầu tính xác suất có điều kiện P(A|B).

Lời giải chi tiết:

Không gian mẫu của phép thử rút một thẻ ngẫu nhiên từ 20 chiếc thẻ là tập hợp gồm 20 phần tử:Ω = {1; 2; 3; …; 19; 20}, suy ra n(Ω) = 20.

Tập hợp các thẻ mang số chẵn thỏa mãn biến cố B gồm:B = {2; 4; 6; 8; 10; 12; 14; 16; 18; 20}, suy ra n(B) = 10.Do đó, xác suất của biến cố B là:P(B) = 10/20 = 1/2 = 0,5.

Biến cố giao AB là biến cố "Người đó rút được thẻ vừa mang số chẵn vừa là số 10". Do số 10 là số chẵn nên giao của hai biến cố chỉ chứa duy nhất một kết quả:AB = {10}, suy ra n(AB) = 1.Xác suất của biến cố giao là:P(AB) = 1/20 = 0,05.

Áp dụng công thức tính xác suất có điều kiện, ta thu được:P(A|B) = P(AB) / P(B) = (1/20) / (10/20) = 1/10 = 0,1.

Nhận xét sư phạm:Nếu tính theo phương pháp thu hẹp không gian mẫu, khi biết biến cố B đã xảy ra, ta chỉ cần xét tập con gồm 10 thẻ chẵn. Trong 10 thẻ chẵn này, chỉ có đúng 1 thẻ mang số 10. Tỉ số trực tiếp n(AB) / n(B) = 1/10 cho kết quả hoàn toàn trùng khớp với việc lập tỉ số xác suất, giúp tiết kiệm thời gian tính toán.

Bài 6.2 (trang 70 SGK Toán 12 tập 2 - Kết nối tri thức):

Cho hai biến cố A và B với các dữ kiện xác suất đã biết: P(A) = 0,2; P(B) = 0,51 và P(B|A) = 0,8. Hãy tính xác suất của biến cố giao P(AB) và xác suất có điều kiện P(A|B).

Lời giải chi tiết:

Trước hết, áp dụng công thức nhân xác suất đối với biến cố B khi đã biết A:P(AB) = P(A) . P(B|A)

Thay các giá trị đã cho vào công thức:P(AB) = 0,2 . 0,8 = 0,16.

Tiếp theo, để tìm xác suất biến cố A xảy ra khi biết B đã xuất hiện, ta áp dụng công thức:P(A|B) = P(AB) / P(B)

Thay số vào biểu thức trên:P(A|B) = 0,16 / 0,51 = 16/51 ≈ 0,3137.

Nhận xét sư phạm:Bài toán này minh họa rõ nét tính không đối xứng của xác suất có điều kiện. Mặc dù P(B|A) đạt mức 0,8 rất cao, nhưng xác suất đảo P(A|B) chỉ xấp xỉ 0,3137. Điều này khẳng định học sinh tuyệt đối không được đánh đồng P(A|B) với P(B|A).

Bài 6.3 (trang 70 SGK Toán 12 tập 2 - Kết nối tri thức):

Gieo đồng thời hai con xúc xắc cân đối và đồng chất.

  • Biến cố A: "Tổng số chấm xuất hiện trên hai con xúc xắc bằng 7".
  • Biến cố B: "Có ít nhất một con xúc xắc xuất hiện mặt 5 chấm".a) Tính xác suất có điều kiện P(A|B).b) Tính xác suất có điều kiện P(B|A).

Lời giải chi tiết:

Không gian mẫu của phép gieo hai con xúc xắc gồm tất cả các cặp số (i; j) với i, j nhận giá trị từ 1 đến 6:n(Ω) = 6 . 6 = 36.

Biến cố A tập hợp các kết quả có tổng số chấm bằng 7:A = {(1; 6); (2; 5); (3; 4); (4; 3); (5; 2); (6; 1)}.Số phần tử của A là n(A) = 6, do đó:P(A) = 6/36 = 1/6.

Xét biến cố đối của B là biến cố không có con xúc xắc nào xuất hiện mặt 5 chấm. Khi đó mỗi con xúc xắc chỉ có thể nhận 5 mặt còn lại thuộc tập {1; 2; 3; 4; 6}:Số kết quả của biến cố đối là n(đối B) = 5 . 5 = 25.Xác suất của biến cố đối là P(đối B) = 25/36.Theo quy tắc biến cố đối:P(B) = 1 - P(đối B) = 1 - 25/36 = 11/36.

Biến cố giao AB tập hợp các cặp số vừa có tổng bằng 7 vừa có ít nhất một mặt 5 chấm:AB = {(2; 5); (5; 2)}, suy ra n(AB) = 2.Xác suất giao là:P(AB) = 2/36 = 1/18.

a) Tính P(A|B):P(A|B) = P(AB) / P(B) = (2/36) / (11/36) = 2/11 ≈ 0,1818.

b) Tính P(B|A):P(B|A) = P(AB) / P(A) = (2/36) / (6/36) = 2/6 = 1/3 ≈ 0,3333.

Kết quả câu a và b một lần nữa chứng minh P(A|B) khác P(B|A), phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước không gian điều kiện của từng biến cố.

Bài 6.4 (trang 70 SGK Toán 12 tập 2 - Kết nối tri thức):

Gieo đồng thời hai con xúc xắc cân đối và đồng chất.

  • Biến cố A: "Tổng số chấm xuất hiện trên hai con xúc xắc không nhỏ hơn 10".
  • Biến cố B: "Có ít nhất một con xúc xắc xuất hiện mặt 5 chấm".Tính xác suất có điều kiện P(A|B).

Lời giải chi tiết:

Tương tự như bài toán trên, không gian mẫu toàn phần có kích thước n(Ω) = 36.Biến cố B "Có ít nhất một con xúc xắc xuất hiện mặt 5 chấm" đã được xác định có số phần tử là n(B) = 11, suy ra P(B) = 11/36.

Biến cố A đòi hỏi tổng số chấm lớn hơn hoặc bằng 10, tức là tổng có thể nhận giá trị 10, 11 hoặc 12.Biến cố giao AB yêu cầu tổng số chấm từ 10 trở lên và đồng thời phải có ít nhất một mặt 5 chấm. Ta liệt kê trực tiếp các cặp thỏa mãn:

  • Tổng bằng 10 có chứa số 5: cặp (5; 5).
  • Tổng bằng 11 có chứa số 5: cặp (5; 6) và cặp (6; 5).
  • Tổng bằng 12: cặp (6; 6) không chứa số 5 nên không thuộc AB.Như vậy, tập hợp giao gồm 3 phần tử:AB = {(5; 5); (5; 6); (6; 5)}, suy ra n(AB) = 3.

Xác suất của biến cố giao là:P(AB) = 3/36.

Áp dụng công thức xác suất có điều kiện:P(A|B) = P(AB) / P(B) = (3/36) / (11/36) = 3/11 ≈ 0,2727.

4.2 Giải bài toán thí nghiệm và rút kẹo không hoàn lại (Bài 6.5 và 6.6)

Bài 6.5 (trang 70 SGK Toán 12 tập 2 - Kết nối tri thức):

Một nhà nghiên cứu tiến hành liên tiếp hai thí nghiệm độc lập tương đối.

  • Xác suất thí nghiệm thứ nhất thành công là 0,7.
  • Nếu thí nghiệm thứ nhất thành công, xác suất thí nghiệm thứ hai thành công là 0,9.
  • Nếu thí nghiệm thứ nhất thất bại, xác suất thí nghiệm thứ hai thành công là 0,4.a) Tính xác suất để cả hai thí nghiệm đều thành công.b) Tính xác suất để cả hai thí nghiệm đều không thành công.

Lời giải chi tiết:

Ký hiệu:

  • Biến cố A: "Thí nghiệm thứ nhất thành công". Suy ra biến cố đối của A là "Thí nghiệm thứ nhất không thành công", với xác suất P(đối A) = 1 - P(A) = 1 - 0,7 = 0,3.
  • Biến cố B: "Thí nghiệm thứ hai thành công".

Theo giả thiết đề bài cung cấp:

  • P(A) = 0,7.
  • Xác suất thí nghiệm thứ hai thành công khi thí nghiệm một thành công là P(B|A) = 0,9.
  • Xác suất thí nghiệm thứ hai thành công khi thí nghiệm một thất bại là P(B|đối A) = 0,4.

a) Biến cố "Cả hai thí nghiệm đều thành công" chính là biến cố giao AB.Theo công thức nhân xác suất:P(AB) = P(A) . P(B|A) = 0,7 . 0,9 = 0,63.

b) Biến cố "Cả hai thí nghiệm đều không thành công" là biến cố giao của đối A và đối B (kí hiệu là đối A . đối B).Theo công thức nhân xác suất:P(đối A . đối B) = P(đối A) . P(đối B | đối A).

Từ giả thiết P(B|đối A) = 0,4, ta áp dụng tính chất phần bù của xác suất có điều kiện:P(đối B | đối A) = 1 - P(B | đối A) = 1 - 0,4 = 0,6.

Thay vào biểu thức nhân xác suất:P(đối A . đối B) = 0,3 . 0,6 = 0,18.

Xác suất cả hai thí nghiệm đều thất bại là 0,18 (tương đương 18%).

Bài 6.6 (trang 70 SGK Toán 12 tập 2 - Kết nối tri thức):

Trong một túi kín có chứa một số chiếc kẹo cùng loại, trong đó có đúng 6 chiếc kẹo màu cam và các chiếc kẹo còn lại có màu khác. Bạn Hà lấy ngẫu nhiên liên tiếp 2 lần, mỗi lần một chiếc kẹo và không hoàn lại vào túi. Biết rằng xác suất để cả hai lần Hà đều lấy được chiếc kẹo màu cam là 1/3. Hỏi ban đầu trong túi có tất cả bao nhiêu chiếc kẹo?

Lời giải chi tiết:

Gọi tổng số chiếc kẹo ban đầu có trong túi là n chiếc (với điều kiện n là số nguyên dương và n ≥ 6 vì có ít nhất 6 kẹo cam).Ký hiệu các biến cố:

  • Biến cố A: "Lần thứ nhất lấy được kẹo màu cam".
  • Biến cố B: "Lần thứ hai lấy được kẹo màu cam".
  • Biến cố AB: "Cả hai lần đều lấy được kẹo màu cam".

Ở lần lấy thứ nhất, túi có n chiếc kẹo gồm 6 kẹo cam, do đó:P(A) = 6/n.

Sau khi đã lấy được 1 chiếc kẹo cam ở lần đầu mà không hoàn lại, trong túi lúc này chỉ còn lại tổng cộng n - 1 chiếc kẹo, trong đó số kẹo cam còn lại là 5 chiếc. Khi đó, xác suất có điều kiện để lần thứ hai lấy được kẹo cam là:P(B|A) = 5 / (n - 1).

Theo công thức nhân xác suất:P(AB) = P(A) . P(B|A) = (6/n) . (5 / (n - 1)) = 30 / [n(n - 1)].

Theo dữ kiện bài toán, xác suất biến cố AB bằng 1/3:30 / [n(n - 1)] = 1/3

Nhân chéo hai vế ta được:n(n - 1) = 90n^2 - n - 90 = 0

Giải phương trình bậc hai:Δ = (-1)^2 - 4 . 1 . (-90) = 1 + 360 = 361 = 19^2.Phương trình có hai nghiệm phân biệt:n1 = (1 + 19) / 2 = 10 (thỏa mãn điều kiện nguyên dương và lớn hơn hoặc bằng 6).n2 = (1 - 19) / 2 = -9 (loại vì số lượng vật phẩm không thể nhận giá trị âm).

Vậy ban đầu trong túi kẹo có tất cả 10 chiếc.


5. Hướng dẫn giải chi tiết bài tập SGK Toán 12 Chân trời sáng tạo

Sơ đồ hình cây dự báo thời tiết hai ngày với nhánh nắng và mưa
Sơ đồ hình cây cho bài toán thời tiết hai ngày: mỗi nhánh mang xác suất có điều kiện của ngày hôm sau.

Bộ sách Chân trời sáng tạo đưa vào nhiều tình huống thực tế gắn liền với hoạt động học đường và vận hành thiết bị kỹ thuật, yêu cầu học sinh sử dụng sơ đồ nhánh hoặc biến đổi biến cố đại số thuần thục.

5.1 Giải bài toán chọn sách và biến đổi biến cố xung khắc (Bài 1 và 2)

Bài 1 (trang 75 SGK Toán 12 tập 2 - Chân trời sáng tạo):

Tại một hội sách tuyển chọn, tỉ lệ sách về khoa học là 35% (tương ứng 0,35), trong đó tỉ lệ sách chuyên về khoa học tự nhiên chiếm 14% (tương ứng 0,14) tổng số sách. Một bạn độc giả chọn ngẫu nhiên một cuốn sách và thấy cuốn đó thuộc chủ đề khoa học. Tính xác suất để cuốn sách được chọn là sách khoa học tự nhiên.

Lời giải chi tiết:

Ký hiệu các biến cố liên quan:

  • Biến cố B: "Quyển sách được chọn là sách khoa học". Dữ kiện cho P(B) = 0,35.
  • Biến cố A: "Quyển sách được chọn là sách khoa học tự nhiên".

Vì sách khoa học tự nhiên hoàn toàn là một tập con của mảng sách khoa học, nên biến cố "Sách được chọn vừa là sách khoa học vừa là sách khoa học tự nhiên" chính là biến cố A. Do đó, xác suất giao giữa A và B là:P(AB) = P(A) = 0,14.

Yêu cầu đề bài là tính xác suất chọn được sách khoa học tự nhiên khi đã biết cuốn sách đó thuộc chủ đề khoa học, tức là tìm xác suất có điều kiện P(A|B).

Áp dụng công thức định nghĩa:P(A|B) = P(AB) / P(B) = 0,14 / 0,35 = 14/35 = 2/5 = 0,4.

Như vậy, trong số các cuốn sách khoa học, xác suất gặp sách khoa học tự nhiên đạt 40%.

Bài 2 (trang 75 SGK Toán 12 tập 2 - Chân trời sáng tạo):

Cho hai biến cố ngẫu nhiên A và B thỏa mãn các thông số sau: P(A) = 0,4; P(B) = 0,8 và xác suất có điều kiện P(A | đối B) = 0,5. Hãy tính giá trị xác suất có điều kiện P(A|B).

Lời giải chi tiết:

Trước hết, xác định xác suất của biến cố đối của B:P(đối B) = 1 - P(B) = 1 - 0,8 = 0,2.

Áp dụng công thức nhân xác suất cho biến cố A và đối B:P(A . đối B) = P(đối B) . P(A | đối B) = 0,2 . 0,5 = 0,1.

Nhận thấy rằng không gian của biến cố A luôn có thể phân rã thành hai tập con rời nhau (xung khắc từng đôi) dựa trên sự xuất hiện hay không xuất hiện của biến cố B:A = (AB) ∪ (A . đối B).

Do AB và (A . đối B) xung khắc nhau, áp dụng quy tắc cộng xác suất:P(A) = P(AB) + P(A . đối B)

Từ đó suy ra xác suất của biến cố giao AB:P(AB) = P(A) - P(A . đối B) = 0,4 - 0,1 = 0,3.

Khi đã có đầy đủ P(AB) và P(B), ta tính xác suất có điều kiện P(A|B):P(A|B) = P(AB) / P(B) = 0,3 / 0,8 = 3/8 = 0,375.

5.2 Giải bài toán chọn học sinh và sự cố thiết bị qua sơ đồ cây (Bài 3 và 4)

Bài 3 (trang 75 SGK Toán 12 tập 2 - Chân trời sáng tạo):

Một lớp học có 45 học sinh, trong đó có 25 học sinh nữ và 20 học sinh nam. Khảo sát năng lực ngoại ngữ cho thấy: tỉ lệ học sinh nữ theo học tiếng Anh là 60%, còn tỉ lệ học sinh nam theo học tiếng Anh là 70%. Chọn ngẫu nhiên một học sinh trong lớp.a) Tính xác suất chọn được một bạn nữ không học tiếng Anh.b) Tính xác suất chọn được một bạn nam học tiếng Anh.

Lời giải chi tiết:

Ký hiệu:

  • Biến cố M: "Học sinh được chọn là nữ". Số học sinh nữ là 25 trên tổng số 45, do đó xác suất chọn học sinh nữ là:P(M) = 25/45 = 5/9.Suy ra biến cố chọn học sinh nam là đối M có xác suất:P(đối M) = 1 - P(M) = 1 - 5/9 = 4/9 (tương đương 20/45).

  • Biến cố N: "Học sinh được chọn học tiếng Anh".Theo dữ liệu đề bài:Xác suất học sinh nữ học tiếng Anh: P(N|M) = 0,6 = 3/5.Xác suất học sinh nam học tiếng Anh: P(N|đối M) = 0,7 = 7/10.

Áp dụng quy tắc phần bù cho các nhánh có điều kiện:

  • Xác suất học sinh nữ không học tiếng Anh:P(đối N | M) = 1 - P(N|M) = 1 - 0,6 = 0,4 = 2/5.
  • Xác suất học sinh nam không học tiếng Anh:P(đối N | đối M) = 1 - P(N|đối M) = 1 - 0,7 = 0,3 = 3/10.

Biểu diễn quá trình trên qua sơ đồ hình cây:

Sơ đồ hình cây biểu diễn xác suất có điều kiện của các biến cố M và N
Sơ đồ cây tính xác suất có điều kiện cho các biến cố liên quan.

Dựa vào sơ đồ nhánh và công thức nhân xác suất:a) Xác suất chọn được một bạn nữ không học tiếng Anh (biến cố M . đối N):P(M . đối N) = P(M) . P(đối N | M) = (5/9) . (2/5) = 2/9 ≈ 0,2222.(Ghi chú: Đề bài nguồn ký hiệu biến cố câu a này là A, ta tính được P(A) = 2/9. Nếu phân tích tỉ số rút gọn 25 nữ x 40% = 10 bạn nữ không học tiếng Anh; 10/45 = 2/9).

b) Xác suất chọn được một bạn nam học tiếng Anh (biến cố đối M . N):P(đối M . N) = P(đối M) . P(N | đối M) = (4/9) . (7/10) = 28/90 = 14/45 ≈ 0,3111.

Bài 4 (trang 75 SGK Toán 12 tập 2 - Chân trời sáng tạo):

Một dàn máy tính làm việc được bảo vệ bởi bộ lưu điện dự phòng UPS. Khi có sự cố nguồn điện lưới xảy ra:

  • Xác suất bộ lưu điện UPS gặp sự cố hư hỏng là 0,02.
  • Nếu bộ lưu điện UPS bị hỏng, xác suất máy vi tính bị hư hỏng do sốc điện là 0,1.
  • Nếu bộ lưu điện UPS hoạt động bình thường, máy vi tính hoàn toàn an toàn (xác suất máy tính hỏng khi UPS tốt bằng 0).Hãy biểu diễn tình huống bằng sơ đồ hình cây và tính:a) Xác suất máy vi tính không bị hư hỏng khi lưới điện gặp sự cố.b) Xác suất cả bộ lưu điện UPS và máy vi tính đều bị hỏng.

Lời giải chi tiết:

Ký hiệu các biến cố khi lưới điện gặp sự cố:

  • Biến cố A: "Bộ lưu điện UPS bị hỏng". Ta có P(A) = 0,02.Suy ra biến cố UPS hoạt động tốt là đối A với xác suất P(đối A) = 1 - 0,02 = 0,98.
  • Biến cố B: "Máy vi tính bị hư hỏng".

Điều kiện máy vi tính bị hỏng theo trạng thái UPS:

  • Khi UPS bị hỏng: P(B|A) = 0,1. Suy ra xác suất máy tính không hỏng là P(đối B | A) = 1 - 0,1 = 0,9.
  • Khi UPS tốt: P(B | đối A) = 0. Suy ra máy vi tính chắc chắn an toàn: P(đối B | đối A) = 1.

Biểu diễn toàn bộ quy trình vận hành bảo vệ qua sơ đồ hình cây:

Sơ đồ hình cây minh họa xác suất có điều kiện và tích xác suất các nhánh
Sơ đồ cây minh họa quy tắc nhân xác suất theo nhánh rẽ

Dựa vào sơ đồ phân nhánh để giải quyết các yêu cầu:

a) Tính xác suất để máy vi tính không bị hỏng (biến cố đối B).Máy tính không bị hỏng xuất hiện ở hai nhánh rẽ riêng biệt:

  • Nhánh 1: UPS hỏng nhưng máy tính may mắn không hỏng (biến cố A . đối B).Xác suất nhánh 1: P(A . đối B) = P(A) . P(đối B | A) = 0,02 . 0,9 = 0,018.
  • Nhánh 2: UPS hoạt động bình thường và bảo vệ máy an toàn (biến cố đối A . đối B).Xác suất nhánh 2: P(đối A . đối B) = P(đối A) . P(đối B | đối A) = 0,98 . 1 = 0,98.

Vì hai nhánh xung khắc nhau, xác suất máy tính an toàn là tổng của hai nhánh:P(đối B) = 0,018 + 0,98 = 0,998.(Lưu ý: Nếu xét xác suất hệ thống hoàn toàn an toàn cả UPS lẫn máy tính thì P(đối A . đối B) = 0,98).

b) Tính xác suất cả bộ lưu điện UPS và máy tính đều bị hư hỏng (biến cố giao AB):Theo công thức nhân nhánh:P(AB) = P(A) . P(B|A) = 0,02 . 0,1 = 0,002.Tỉ lệ này tương ứng với 0,2%, cho thấy nguy cơ xảy ra thảm họa kép là rất thấp.


6. Hướng dẫn giải chi tiết bài tập SGK Toán 12 Cánh diều

Chương trình sách giáo khoa Cánh diều thiết kế bài tập rất đa dạng, từ dạng câu hỏi trắc nghiệm định tính đến bài toán sản xuất công nghiệp và kiểm soát chất lượng linh kiện phức tạp.

6.1 Giải bài tập trắc nghiệm và đếm số phần tử (Bài 1 đến Bài 4)

Bài 1 (trang 95 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Cho hai biến cố độc lập A và B với P(A) = 0,8 và P(B) = 0,25. Giá trị của xác suất có điều kiện P(A|B) bằng bao nhiêu trong các phương án trắc nghiệm sau?A. 0,2.B. 0,8.C. 0,25.D. 0,3125.

Lời giải chi tiết:

Cách 1 (Dựa vào bản chất biến cố độc lập):Theo định nghĩa toán học, hai biến cố A và B độc lập khi và chỉ khi việc biến cố B xảy ra không làm thay đổi xác suất xuất hiện của biến cố A. Do đó, ta có ngay đẳng thức:P(A|B) = P(A) = 0,8.Chọn phương án B.

Cách 2 (Tính toán chi tiết qua công thức nhân):Vì A và B độc lập nên xác suất của biến cố giao bằng tích hai xác suất thành phần:P(AB) = P(A) . P(B) = 0,8 . 0,25 = 0,2.Áp dụng công thức tính xác suất có điều kiện:P(A|B) = P(AB) / P(B) = 0,2 / 0,25 = 0,8.Kết quả hoàn toàn trùng khớp với phân tích trực tiếp.

Bài 2 (trang 95 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Tại một khu phố có 100 hộ dân, trong đó có 60 hộ gia đình gắn biển số nhà chẵn và 50 hộ gia đình sở hữu xe ô tô riêng nằm trong nhóm nhà biển số chẵn. Chọn ngẫu nhiên một hộ gia đình. Xác suất hộ gia đình được chọn sở hữu xe ô tô, biết rằng ngôi nhà đó gắn biển số chẵn, nhận giá trị nào sau đây?A. 1/2.B. 5/11.C. 3/5.D. 5/6.

Lời giải chi tiết:

Ký hiệu:

  • Biến cố A: "Hộ gia đình được chọn sở hữu ô tô".
  • Biến cố B: "Hộ gia đình được chọn gắn biển số chẵn".
  • Biến cố AB: "Hộ gia đình vừa gắn biển số chẵn vừa sở hữu ô tô".

Tổng số hộ dân là n(Ω) = 100.Số hộ gắn biển chẵn: n(B) = 60, suy ra P(B) = 60/100 = 0,6.Số hộ thỏa mãn cả hai tiêu chí biển chẵn và có ô tô: n(AB) = 50, suy ra P(AB) = 50/100 = 0,5.

Xác suất cần tính là xác suất có điều kiện P(A|B):P(A|B) = P(AB) / P(B) = (50/100) / (60/100) = 50/60 = 5/6.Do đó, chọn phương án D.

Bài 3 (trang 95 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Trong một phòng thực hành tin học có 40 máy tính để bàn được đánh số thứ tự phân biệt từ 1 đến 40. Trong số các máy tính này, xác suất chọn được một máy tính được đánh số lẻ và đã được cài đặt sẵn môi trường lập trình Python là 0,45. Bạn Nam bước vào phòng và chọn ngẫu nhiên một máy tính mang số lẻ. Xác suất để máy tính Nam vừa chọn đã cài sẵn Python là:A. 0,45.B. 0,5.C. 0,9.D. 0,8.

Lời giải chi tiết:

Ký hiệu:

  • Biến cố A: "Máy tính được cài đặt sẵn phần mềm Python".
  • Biến cố B: "Máy tính mang số lẻ".
  • Biến cố giao AB: "Máy tính mang số lẻ và đã cài đặt Python".

Phòng máy có 40 máy tính liên tiếp từ 1 đến 40, do đó có đúng 20 máy mang số lẻ (1; 3; 5; …; 39).Xác suất Nam chọn được máy mang số lẻ là:P(B) = 20/40 = 0,5.

Theo dữ liệu bài ra, xác suất chọn trúng máy số lẻ có cài Python là:P(AB) = 0,45.

Biến cố điều kiện ở đây là Nam đã chắc chắn chọn một máy lẻ, ta cần tính P(A|B):P(A|B) = P(AB) / P(B) = 0,45 / 0,5 = 0,9 (tức 90%).Đáp án đúng là phương án C.

Bài 4 (trang 96 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Cho hai biến cố A và B với thông tin: P(A) = 0,6; P(B) = 0,5 và xác suất biến cố giao P(AB) = 0,4.a) Tính xác suất có điều kiện P(B|A).b) Phân tích mối quan hệ giữa các biến cố để tính xác suất P(A . đối B).c) Tính xác suất có điều kiện P(đối B | A).

Lời giải chi tiết:

a) Tính xác suất biến cố B xảy ra khi biết A đã xảy ra:P(B|A) = P(AB) / P(A) = 0,4 / 0,6 = 4/6 = 2/3 ≈ 0,6667.

b) Nhận thấy không gian của A bao gồm hai bộ phận không giao nhau: phần chung với B (tức AB) và phần nằm ngoài B (tức A . đối B).Vì hai tập con này xung khắc nên theo công thức cộng:P(A) = P(AB) + P(A . đối B)Suy ra:P(A . đối B) = P(A) - P(AB) = 0,6 - 0,4 = 0,2.

c) Để tính P(đối B | A), ta có thể lựa chọn một trong hai phương pháp:

  • Phương pháp 1: Áp dụng công thức định nghĩa trực tiếp:P(đối B | A) = P(A . đối B) / P(A) = 0,2 / 0,6 = 2/6 = 1/3 ≈ 0,3333.
  • Phương pháp 2: Sử dụng quy tắc phần bù của biến cố có điều kiện:P(đối B | A) = 1 - P(B|A) = 1 - 2/3 = 1/3.Cả hai phương pháp đều cho chung một kết quả chính xác tuyệt đối.

6.2 Giải bài toán bóng trong hộp, kiểm tra sản phẩm và sách song ngữ (Bài 5 đến Bài 9)

Bài 5 (trang 96 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Một hộp chứa 3 quả bóng xanh và 4 quả bóng đỏ có kích thước và khối lượng như nhau. Một người lấy ngẫu nhiên một quả bóng, quan sát màu sắc rồi đặt trở lại vào hộp. Sau đó người đó tiến hành rút quả bóng thứ hai.

  • Biến cố A: "Quả bóng lấy ra lần thứ nhất có màu xanh".
  • Biến cố B: "Quả bóng lấy ra lần thứ hai có màu đỏ".Chứng minh rằng A và B là hai biến cố độc lập.

Lời giải chi tiết:

Tổng số bóng trong hộp ban đầu là 3 + 4 = 7 quả.

  • Giả sử biến cố A xảy ra: Quả bóng rút ở lần 1 có màu xanh. Vì quả bóng được hoàn trả lại vào hộp, nên trước khi tiến hành rút lần thứ hai, thành phần bóng trong hộp hoàn toàn không đổi, vẫn gồm nguyên vẹn 3 bóng xanh và 4 bóng đỏ. Do đó xác suất lấy được bóng đỏ ở lần hai là:P(B|A) = 4/7.
  • Giả sử biến cố A không xảy ra (đối A xảy ra): Quả bóng rút ở lần 1 có màu đỏ. Quả bóng này lại được đặt lại vào hộp. Thành phần trong hộp lúc này vẫn bảo toàn nguyên vẹn 3 xanh và 4 đỏ. Xác suất lấy được bóng đỏ ở lần hai khi A không xảy ra là:P(B|đối A) = 4/7.

Như vậy, ta nhận thấy:P(B|A) = P(B|đối A) = P(B) = 4/7.Việc biến cố A xảy ra hay không hề gây ảnh hưởng đến khả năng xuất hiện của biến cố B. Ngược lại, xác suất rút bóng xanh ở lần một luôn là P(A) = 3/7 bất kể diễn biến của lần hai.Kết luận: A và B là hai biến cố độc lập hoàn toàn.

Bài 6 (trang 96 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Gieo lần lượt hai con xúc xắc cân đối và đồng chất.

  • Biến cố A: "Tổng số chấm xuất hiện trên hai con xúc xắc bằng 6".
  • Biến cố B: "Con xúc xắc thứ nhất xuất hiện mặt 4 chấm".Tính xác suất có điều kiện P(A|B).

Lời giải chi tiết:

Không gian mẫu toàn phần khi gieo hai xúc xắc liên tiếp là n(Ω) = 6 . 6 = 36.Biến cố B quy định con xúc xắc đầu tiên phải là mặt 4 chấm. Mặt thứ hai có thể nhận tùy ý từ 1 đến 6 chấm:B = {(4; 1); (4; 2); (4; 3); (4; 4); (4; 5); (4; 6)}, suy ra n(B) = 6.Xác suất của biến cố B là:P(B) = 6/36 = 1/6.

Biến cố giao AB yêu cầu xúc xắc thứ nhất là 4 chấm và tổng số chấm của hai xúc xắc bằng 6. Để tổng bằng 6 thì bắt buộc xúc xắc thứ hai phải là mặt 2 chấm.Do đó giao chỉ chứa duy nhất một kết quả:AB = {(4; 2)}, suy ra n(AB) = 1.Xác suất giao là:P(AB) = 1/36.

Tính xác suất có điều kiện:P(A|B) = P(AB) / P(B) = (1/36) / (6/36) = 1/6.

Bài 7 (trang 96 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Trong dây chuyền sản xuất may mặc công nghiệp, một chiếc áo sơ mi muốn đủ tiêu chuẩn xuất khẩu phải vượt qua hai vòng kiểm định chất lượng nghiêm ngặt:

  • Xác suất chiếc áo vượt qua vòng kiểm tra thứ nhất là 98% (0,98).
  • Nếu đã vượt qua vòng một, xác suất chiếc áo tiếp tục vượt qua vòng kiểm tra thứ hai là 95% (0,95).Tính xác suất để một sản phẩm áo sơ mi được chọn ngẫu nhiên từ dây chuyền đủ tiêu chuẩn xuất khẩu.

Lời giải chi tiết:

Ký hiệu các biến cố:

  • Biến cố A: "Chiếc áo vượt qua lần kiểm tra thứ nhất". Giả thiết cho P(A) = 0,98.
  • Biến cố B: "Chiếc áo vượt qua lần kiểm tra thứ hai". Giả thiết cho P(B|A) = 0,95.
  • Biến cố C: "Chiếc áo đủ điều kiện xuất khẩu".

Để đủ tiêu chuẩn xuất khẩu ra thị trường quốc tế, chiếc áo bắt buộc phải đạt yêu cầu ở cả hai vòng kiểm tra liên tiếp. Do đó biến cố C chính là biến cố giao của A và B (C = AB).

Áp dụng công thức nhân xác suất:P(C) = P(AB) = P(A) . P(B|A)

Thay các số liệu đã biết vào biểu thức:P(C) = 0,98 . 0,95 = 0,931.

Như vậy, xác suất để một chiếc áo sơ mi may hoàn thiện vượt qua cả hai vòng và đủ điều kiện xuất khẩu đạt 93,1%.

Bài 8 (trang 96 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Một lô hàng gồm 20 linh kiện điện tử, trong đó có 5 linh kiện chất lượng thấp và 15 linh kiện đạt chuẩn. Nhân viên kỹ thuật lấy ngẫu nhiên liên tiếp 2 lần, mỗi lần 1 linh kiện và không hoàn lại.

  • Biến cố A: "Linh kiện lấy ra ở lần thứ nhất có chất lượng thấp".
  • Biến cố B: "Linh kiện lấy ra ở lần thứ hai có chất lượng thấp".Tính xác suất có điều kiện P(B|A) và xác suất để cả hai lần đều chọn phải linh kiện chất lượng thấp.

Lời giải chi tiết:

Xét tình huống biến cố A đã xảy ra: Ở lần lấy thứ nhất, kỹ thuật viên đã lấy ra 1 linh kiện chất lượng thấp.Vì không hoàn lại vào hộp nên số linh kiện còn lại trong lô hàng lúc này giảm từ 20 xuống còn 19 chiếc (20 - 1 = 19).Đồng thời, số linh kiện chất lượng thấp cũng giảm từ 5 xuống còn 4 chiếc (5 - 1 = 4).

Khi đó, xác suất để lần thứ hai tiếp tục bốc phải một linh kiện kém chất lượng chính là xác suất có điều kiện P(B|A):P(B|A) = 4/19 ≈ 0,2105.

Để tính xác suất cả hai lần đều lấy trúng linh kiện kém chất lượng (biến cố giao AB), ta tính thêm xác suất lần một:P(A) = 5/20 = 1/4 = 0,25.

Theo công thức nhân xác suất:P(AB) = P(A) . P(B|A) = (5/20) . (4/19) = 20 / 380 = 1/19 ≈ 0,0526.

Bài 9 (trang 96 SGK Toán 12 tập 2 - Cánh diều):

Trên một giá sách có tổng cộng 25 cuốn sách, gồm 10 cuốn sách Khoa học và 15 cuốn sách Nghệ thuật. Trong toàn bộ số sách này, có 9 cuốn được viết bằng tiếng Anh (gồm 3 cuốn sách Khoa học và 6 cuốn sách Nghệ thuật), số còn lại đều được in bằng tiếng Việt. Người quản thư lấy ngẫu nhiên một cuốn sách.

  • Biến cố A: "Cuốn sách được lấy ra viết bằng tiếng Việt".
  • Biến cố B: "Cuốn sách được lấy ra là sách Khoa học".Tính xác suất có điều kiện P(A|B).

Lời giải chi tiết:

Phân tích số liệu cụ thể của 25 cuốn sách:

  • Phân loại theo ngôn ngữ: Có 9 cuốn tiếng Anh, vậy số sách tiếng Việt là:25 - 9 = 16 cuốn.
  • Phân loại theo thể loại Khoa học: Có tổng cộng 10 cuốn sách Khoa học, trong đó có 3 cuốn tiếng Anh. Do đó số sách Khoa học viết bằng tiếng Việt là:10 - 3 = 7 cuốn.
  • Phân loại theo thể loại Nghệ thuật: Có tổng cộng 15 cuốn sách Nghệ thuật, trong đó có 6 cuốn tiếng Anh. Do đó số sách Nghệ thuật viết bằng tiếng Việt là:15 - 6 = 9 cuốn.

Biểu diễn việc phân loại các đầu sách qua sơ đồ cây:

Để tính xác suất cuốn sách viết bằng tiếng Việt khi biết cuốn sách lấy ra thuộc thể loại Khoa học P(A|B), ta có thể tiến hành theo hai phương pháp:

Phương pháp 1: Rút gọn theo số phần tử (thu hẹp không gian mẫu):Không gian điều kiện B là tập hợp 10 cuốn sách Khoa học, tức n(B) = 10.Số phần tử thỏa mãn vừa là sách Khoa học vừa viết bằng tiếng Việt là n(AB) = 7.Xác suất có điều kiện được tính nhanh:P(A|B) = n(AB) / n(B) = 7/10 = 0,7.

Phương pháp 2: Lập tỉ số xác suất:P(B) = 10/25 = 0,4.P(AB) = 7/25 = 0,28.P(A|B) = P(AB) / P(B) = 0,28 / 0,4 = 0,7.

Vậy xác suất lấy được sách tiếng Việt trong nhóm sách Khoa học đạt 70%.


7. Kỹ thuật giải nhanh và bẫy sai lầm thường gặp khi làm bài thi

Để đạt điểm tuyệt đối trong các kỳ thi tốt nghiệp và kiểm tra định kỳ, học sinh cần rèn luyện khả năng nhận diện cấu trúc đề thi và chủ động phòng ngừa các bẫy toán học phổ biến.

7.1 Mẹo nhận diện nhanh dữ kiện và cấu trúc đề thi

Khi đọc một đề toán xác suất có lời văn dài, chìa khóa để xử lý chính xác là định vị đúng đâu là biến cố điều kiện và đâu là biến cố mục tiêu cần tính.

Một số quy tắc ngữ pháp đặc trưng thường gặp trong đề thi:

  • Biến cố điều kiện B luôn đứng ngay sau các cụm từ chỉ tiền đề như: "biết rằng…", "với điều kiện…", "cho biết…", "sao cho…", "trong số các…". Biến cố này đóng vai trò làm mẫu số trong phép chia xác suất.
  • Biến cố mục tiêu A luôn đứng liền kề sau mệnh lệnh tính toán như: "tính xác suất để…", "khả năng xảy ra…". Biến cố này sẽ nằm trên tử số dưới dạng giao AB.

Kỹ thuật giữ nguyên phân số trung gian:Trong quá trình làm bài, học sinh tuyệt đối không nên vội vàng đổi các phân số trung gian ra số thập phân xấp xỉ. Hãy giữ nguyên các phân số có cùng mẫu số không gian mẫu n(Ω). Khi đưa vào công thức tỉ số P(A|B) = P(AB) / P(B), mẫu số chung sẽ tự động triệt tiêu hoàn toàn, chỉ còn lại tỉ số giữa các tử số n(AB) / n(B). Kỹ thuật này giúp bài làm chuẩn xác tuyệt đối và loại bỏ hoàn toàn sai số làm tròn.

7.2 Những lỗi sai kinh điển khiến học sinh mất điểm

  1. Nhầm lẫn giữa lấy mẫu có hoàn lại và không hoàn lại:Trong các bài toán rút thẻ, bốc bóng hay chọn sản phẩm liên tiếp:
  • Nếu lấy có hoàn lại, không gian mẫu và thành phần các phần tử giữ nguyên vẹn ở mọi lượt rút. Các biến cố giữa các lần rút là độc lập với nhau.
  • Nếu lấy không hoàn lại, sau mỗi lần bốc, tổng số phần tử ở mẫu số giảm đi 1 đơn vị, đồng thời số lượng phần tử thuộc nhóm vừa chọn cũng giảm tương ứng. Các biến cố ở lần sau phụ thuộc trực tiếp vào kết quả của lần trước. Việc quên giảm mẫu số là lỗi sai phổ biến nhất của học sinh lớp 12.
  1. Lỗi bỏ quên công đoạn trong quy tắc đếm:Đối với các bài toán yêu cầu tìm xác suất của một chuỗi hành động nối tiếp, học sinh thường chỉ tập trung đếm số khả năng của công đoạn cuối mà quên nhân với số cách chọn ở các công đoạn tiền đề trước đó. Nguyên tắc cốt lõi: Khi một hành động được tạo thành từ nhiều công đoạn liên tiếp, ta bắt buộc phải nhân xác suất các nhánh lại với nhau; khi phân chia bài toán thành các trường hợp độc lập rời nhau, ta mới sử dụng phép tính cộng.

  2. Áp dụng tùy tiện công thức nhân biến cố độc lập:Rất nhiều học sinh tự ý mặc định hai biến cố A và B là độc lập rồi áp dụng công thức P(AB) = P(A) . P(B). Cần nhớ rằng công thức này chỉ được phép sử dụng khi đề bài nêu rõ hai biến cố độc lập, hoặc hiện tượng vật lý hiển nhiên không tác động lẫn nhau (như gieo hai xúc xắc rời nhau). Nếu hai biến cố có sự ràng buộc, bắt buộc phải dùng công thức tổng quát P(AB) = P(A) . P(B|A).


8. Mở rộng liên hệ: Công thức xác suất toàn phần và định lý Bayes

Xác suất có điều kiện chính là viên gạch nền tảng để xây dựng nên hai công cụ xác suất tối tân trong chương trình mở rộng: Công thức xác suất toàn phần và Định lý Bayes.

8.1 Công thức xác suất toàn phần và nguyên lý hệ đầy đủ

Để tính xác suất của một biến cố A phức tạp diễn ra qua nhiều kịch bản khác nhau, ta sử dụng nguyên lý chia để trị thông qua một hệ đầy đủ các biến cố.

Một họ gồm n biến cố {B1, B2, …, B_n} được gọi là một hệ đầy đủ nếu thỏa mãn hai điều kiện khắt khe:

  • Các biến cố xung khắc từng đôi một: Bi ∩ Bj = ∅ với mọi i ≠ j.
  • Hợp của tất cả các biến cố phủ kín toàn bộ không gian mẫu: B1 ∪ B2 ∪ … ∪ B_n = Ω.

Khi đó, biến cố ngẫu nhiên A có thể xảy ra cùng với một trong các kịch bản B_i. Công thức xác suất toàn phần được phát biểu như sau:

P(A) = P(B1) . P(A|B1) + P(B2) . P(A|B2) + … + P(Bn) . P(A|Bn)

Nói một cách trực quan, xác suất toàn phần của A chính là tổng xác suất của tất cả các nhánh dẫn tới kết quả A trên sơ đồ hình cây.

8.2 Định lý Bayes và nghịch lý xét nghiệm y khoa

Định lý Bayes cho phép chúng ta "đảo ngược điều kiện", tức là tính toán lại xác suất của một nguyên nhân B_k sau khi đã tận mắt chứng kiến kết quả A xảy ra:

P(Bk | A) = [P(Bk) . P(A|B_k)] / P(A)

Trong đó mẫu số P(A) được tính thông qua công thức xác suất toàn phần ở trên.

Ứng dụng phân tích nghịch lý xét nghiệm y khoa:

Xét một bài toán thực tế gây kinh ngạc về mặt xác suất:Giả sử có một căn bệnh hiếm gặp với tỉ lệ nhiễm trong cộng đồng chỉ là 0,1% (tương ứng tỉ lệ 0,001). Một xét nghiệm y khoa hiện đại được phát triển với độ chính xác đạt 99%:

  • Người thực sự có bệnh khi đi xét nghiệm sẽ nhận kết quả dương tính với xác suất 99% (P(Dương | Bệnh) = 0,99).
  • Người hoàn toàn khỏe mạnh khi đi xét nghiệm sẽ nhận kết quả âm tính với xác suất 99%, đồng nghĩa với việc có 1% khả năng bị dương tính giả (P(Dương | Khỏe) = 0,01).

Một người dân đi kiểm tra sức khỏe định kỳ và nhận kết quả "Dương tính". Liệu người này có tới 99% nguy cơ đã mắc bệnh hay không?

Lời giải phân tích bằng Bayes:

Ký hiệu biến cố B là "Mắc bệnh" và biến cố K là "Khỏe mạnh". Hai biến cố này tạo thành một hệ đầy đủ:

  • P(B) = 0,001.
  • P(K) = 1 - 0,001 = 0,999.

Ký hiệu biến cố T là "Kết quả xét nghiệm Dương tính".

  • Xác suất dương tính khi có bệnh: P(T|B) = 0,99.
  • Xác suất dương tính khi khỏe mạnh (dương tính giả): P(T|K) = 0,01.

Theo công thức xác suất toàn phần, xác suất một người bất kỳ nhận kết quả dương tính là:P(T) = P(B) . P(T|B) + P(K) . P(T|K)P(T) = (0,001 . 0,99) + (0,999 . 0,01) = 0,00099 + 0,00999 = 0,01098.

Áp dụng định lý Bayes để tính xác suất thực sự mang bệnh khi đã nhận kết quả dương tính P(B|T):P(B|T) = [P(B) . P(T|B)] / P(T) = 0,00099 / 0,01098 ≈ 0,09016 (xấp xỉ 9%).

Giải thích nghịch lý:Mặc dù xét nghiệm có độ chính xác kỹ thuật lên tới 99%, nhưng xác suất người nhận kết quả dương tính thực sự mắc bệnh chỉ vẻn vẹn khoảng 9% (chưa tới 1/11).

Nguyên nhân nằm ở chỗ căn bệnh quá hiếm trong cộng đồng. Trong 100.000 người, chỉ có khoảng 100 người thực sự có bệnh, trong đó xét nghiệm tìm ra 99 ca đúng. Tuy nhiên, trong 99.900 người khỏe mạnh còn lại, mức sai số 1% đã tạo ra tới 999 ca dương tính giả. Lượng ca dương tính giả từ cộng đồng người khỏe mạnh áp đảo hoàn toàn số ca dương tính thật. Đó là lý do tại sao trong y tế lâm sàng, các bác sĩ không bao giờ kết luận ngay sau một xét nghiệm sàng lọc đơn lẻ mà bắt buộc phải thực hiện các xét nghiệm khẳng định chuyên sâu.

Ngày nay, nguyên lý xác suất có điều kiện và định lý Bayes còn được ứng dụng mạnh mẽ trong lĩnh vực công nghệ cao, đặc biệt là các thuật toán lọc thư rác thông minh và mô hình huấn luyện trí tuệ nhân tạo hiện đại.


Câu hỏi thường gặp

Xác suất có điều kiện P(A|B) có bằng P(B|A) không?

Nói chung P(A|B) không bằng P(B|A) vì chúng có không gian mẫu thu hẹp hoàn toàn khác nhau. Đẳng thức P(A|B) = P(B|A) chỉ xảy ra trong trường hợp đặc biệt duy nhất khi hai biến cố có xác suất ban đầu bằng nhau, tức P(A) = P(B).

Khi nào thì xác suất có điều kiện P(A|B) bằng đúng xác suất P(A)?

Hiện tượng này xảy ra khi và chỉ khi hai biến cố A và B độc lập với nhau. Khi hai biến cố độc lập, sự xuất hiện của biến cố B hoàn toàn không cung cấp thêm bất kỳ thông tin nào làm thay đổi khả năng xảy ra của biến cố A.

Làm thế nào để phân biệt biến cố giao P(AB) và biến cố có điều kiện P(A|B) trong lời văn đề bài?

Biến cố giao P(AB) đo lường khả năng cả hai sự việc cùng xảy ra trên toàn bộ không gian mẫu ban đầu n(Ω). Ngược lại, xác suất có điều kiện P(A|B) chỉ đo lường khả năng của biến cố A khi biến cố B đã được công nhận là một sự thật đã hoàn thành.

Tại sao trong công thức xác suất có điều kiện mẫu số bắt buộc phải lớn hơn 0?

Vì nếu một biến cố không bao giờ xảy ra (P(B) = 0), biến cố đó không chứa bất kỳ phần tử nào để có thể đóng vai trò làm không gian mẫu thu hẹp mới. Phép chia cho số 0 trong toán học là không xác định.

Có thể tính xác suất có điều kiện trực tiếp bằng số phần tử không gian mẫu không?

Có thể tính trực tiếp nếu phép thử diễn ra trong không gian mẫu hữu hạn đồng khả năng. Khi đó bạn hoàn toàn có thể rút gọn phép tính thành tỉ số giữa số phần tử chung của hai biến cố chia cho số phần tử của biến cố điều kiện: P(A|B) = n(A ∩ B) / n(B).

Nắm vững định nghĩa, công thức và bản chất thu hẹp không gian mẫu của xác suất có điều kiện sẽ giúp bạn xử lý chính xác mọi dạng toán từ cơ bản đến nâng cao. Hãy chú ý phân tích kỹ đề bài để tránh nhầm lẫn giữa biến cố điều kiện và biến cố giao, từ đó tự tin đạt điểm số cao trong các kỳ thi.

Bạn có hài lòng với bài viết này không?
Hài lòng 0
Không hài lòng

↑

Bạn vui lòng chờ trong giây lát...

Đang xử lý... Vui lòng chờ trong giây lát.